مکانیزم مغز: راز نیمکرههای غالب و الگوی فکری شما
مغز دو بخشی: معرفی نیمکرههای راست و چپ
مغز انسان شبیه به یک گردوی بزرگ است و از نظر ساختاری به دو قسمت متقارن به نامهای نیمکره تقسیم میشود. این دو نیمکره توسط رشتهای ضخیم از بافت عصبی به نام جسم پینهای1 به هم متصل هستند و دائماً با هم در ارتباطند. اما هر نیمکره مسئولیتهای متفاوتی دارد و سبک پردازش اطلاعات در آنها با هم فرق میکند.
در گذشته، این تصور اشتباه وجود داشت که برخی افراد فقط از نیمکره راست و برخی فقط از نیمکره چپ استفاده میکنند. اما علم امروز ثابت کرده است که هر دو نیمکره در تمام فعالیتها مشارکت دارند، اما ممکن است یکی فعالیت بیشتری نشان دهد یا در برخی وظایف تخصصیتر عمل کند. این همان مفهوم الگوی غالب فعالیت مغز است.
| ویژگی | نیمکره چپ (اصطلاحاً غالب منطقی) | نیمکره راست (اصطلاحاً غالب خلاق) |
|---|---|---|
| سبک پردازش | تحلیلگر، خطی، جزئینگر و ترتیبی | کلنگر، شهودی، موازی و تصویری |
| تخصصهای اصلی | زبان، ریاضیات، منطق، استدلال، ترتیببندی | تشخیص چهره، تخیل، موسیقی، هنر، درک فضایی |
| مثال عملی | حل یک مسئله ریاضی مرحلهبهمرحله یا نوشتن یک انشای منظم | نقاشی یک منظره یا ساختن یک ماکت سهبعدی از روی تصور ذهنی |
| مشابه | یک کامپیوتر که دستورات را دقیق اجرا میکند | یک بوم نقاشی که ایدهها آزادانه روی آن شکل میگیرند |
غالب مغزی چگونه شکل میگیرد؟ وراثت، محیط و تمرین
الگوی غالب فعالیت مغز از بدو تولد ثابت نیست. عواملی مثل وراثت، محیط و تمرینهای مکرر در شکلگیری آن نقش دارند. برای مثال، ممکن است یک نفر به صورت ژنتیکی تمایل بیشتری به پردازشهای کلامی (نیمکره چپ) داشته باشد. اما اگر در محیطی رشد کند که دائماً تشویق به نقاشی و موسیقی شود، نیمکره راست او نیز به طور قابل توجهی تقویت میشود. انعطافپذیری عصبی2 مغز باعث میشود که ما در طول زندگی توانایی تقویت هر دو نیمکره را داشته باشیم.
تشخیص نیمکرهٔ غالب: آزمونهای ساده و مشاهدات رفتاری
چگونه میتوانیم حدس بزنیم کدام نیمکره در ما غالبتر است؟ روشهای غیرعلمی سادهای وجود دارد که میتواند سرنخ بدهد. البته این روشها قطعی نیستند و فقط برای آگاهی اولیه مفیدند.
| آزمون/مشاهده | اگر نیمکره چپ غالبتر باشد... | اگر نیمکره راست غالبتر باشد... |
|---|---|---|
| سبک یادگیری ترجیحی | خواندن جزوه، لیست کردن نکات، دنبال کردن دستورالعمل | استفاده از نقشه ذهنی، تماشای ویدیو، یادگیری با انجام کار عملی |
| حل مسئله | رویکرد گامبهگام و منطقی. ابتدا $A$ سپس $B$ و بعد $C$. | رویکرد کلی و آزمونوخطا. ابتدا کل تصویر را میبیند سپس جزئیات را پر میکند. |
| برتری دست | احتمال چپدست بودن کمتر است (اما قطعی نیست!) | احتمال چپدست یا دو سو توان بودن بیشتر است |
| خاطرهگویی | به جزئیات دقیق تاریخ، زمان و ترتیب وقایع اشاره میکند. | حس و حال کلی، تصاویر و جو حاکم بر آن خاطره را به یاد میآورد. |
یک آزمایش ساده: تصور کنید در حال چرخیدن به دور خود هستید. اگر تمایل دارید خلاف جهت عقربههای ساعت بچرخید، ممکن است نیمکره چپ فعالتری داشته باشید و اگر جهت عقربههای ساعت برایتان راحتتر است، احتمالاً نیمکره راست شما غالبتر است. این فقط یک بازی فکری است!
از تئوری تا عمل: بهینهسازی یادگیری و تقویت نقاط ضعف
شناخت نیمکرهٔ غالب میتواند راهکارهای عملی ارزشمندی برای زندگی روزمره، به ویژه برای دانشآموزان، ارائه دهد. هدف اصلی، استفاده از نقاط قوت و تقویت نقاط ضعف برای ایجاد تعادل و کارایی بیشتر است.
مثال برای دانشآموز با نیمکره چپ غالب: این دانشآموز در دروسی مثل ریاضی و دستور زبان خوب عمل میکند اما ممکن است در درس انشا یا پروژههای هنری با مشکل مواجه شود. میتواند برای تقویت نیمکره راست خود، از نقاشیهای ذهنی (مایندمپ) برای خلاصهنویسی درس تاریخ استفاده کند یا هنگام یادگیری یک مفهوم علمی سعی کند آن را به صورت یک داستان یا تصویر تجسم کند.
مثال برای دانشآموز با نیمکره راست غالب: این دانشآموز ممکن است ایدههای نابی برای پروژه علوم داشته باشد اما در تنظیم گزارش نوشتاری و رعایت ترتیب آزمایشها دچار مشکل شود. او میتواند با تهیه لیست و برنامهریزی مرحلهای، نیمکره چپ خود را به کار بگیرد. استفاده از فلشکارت برای حفظ کردن لغات نیز یک تمرین خوب برای این دسته است.
پرسشهای رایج و تصورات نادرست
پاسخ: خیر، این یک قاعده مطلق نیست. در اکثر راستدستها مرکز کنترل زبان در نیمکره چپ قرار دارد که نشانهای از فعالیت بیشتر آن نیمکره است. اما بسیاری از راستدستها در کارهای خلاقانه (نیمکره راست) نیز بسیار قوی هستند. این رابطه پیچیدهتر از یک تناظر ساده است.
پاسخ: خیر، نمیتوان به طور کامل آن را تغییر داد، زیرا ساختار پایه مغز تحت تأثیر ژنتیک است. اما به لطف انعطافپذیری عصبی، میتوانیم با تمرین و تکرار، تواناییهای نیمکره غیرغالب را تا حد بسیار زیادی تقویت کنیم و در نتیجه یک الگوی فعالیت متوازنتر ایجاد نماییم. مانند یک ورزشکار دوطرفه.
پاسخ: قطعاً خیر. هوش بالا ناشی از همکاری مؤثر و ارتباط قوی بین هر دو نیمکره از طریق جسم پینهای است. نابغههایی مانند لئوناردو داوینچی یا آلبرت اینشتین به دلیل توانایی شگفتانگیز در ترکیب منطق (نیمکره چپ) و تخیل و بینش (نیمکره راست) شناخته شدهاند.
پاورقی
1 Corpus Callosum: رشتهای پهن از تارهای عصبی که دو نیمکره مغز را به هم متصل میکند و امکان انتقال اطلاعات بین آنها را فراهم میسازد.
2 Neuroplasticity: توانایی شگفتانگیز مغز در تغییر، بازسازی و ایجاد مسیرهای عصبی جدید در پاسخ به تجربیات، یادگیری و آسیبها.
