عوامل فرسایش: طبیعت در حال حرکت
عوامل اصلی فرسایش و نحوه عملکرد آنها
فرسایش با هوازدگی[1] تفاوت دارد. هوازدگی فرآیند خرد شدن یا تجزیه سنگها در محل خود است، اما فرسایش به حرکت و حمل این ذرات از یک مکان به مکانی دیگر اشاره میکند. چهار نیروی طبیعی اصلی مسئول این جابهجاییها هستند:
| عامل فرسایش | چگونه عمل میکند؟ | چه چیزهایی میسازد؟ (مثال) |
|---|---|---|
| آبهای جاری | ذرات را میشوید و با خود میبرد. آب با برخورد به سنگها و خاک، آنها را ساییده و حمل میکند. | دره (مانند گراند کانیون)، آبشار، ماسههای ساحلی. |
| باد | ذرات ریز شن و خاک را بلند کرده و جابهجا میکند. مانند سنباده زدن عمل میکند. | تپههای ماسهای، صخرههای صیقلی. |
| یخچالها | بهعنوان رودخانههای یخی، سنگ و خاک را زیر خود میخراشند و با خود میبرند. | درههای U شکل، دریاچههای یخچالی. |
| نیروی جاذبه | مواد سست شده را به سمت پایین شیب میکشد. | ریزش کوه و زمینلغزه. |
فرآیند فرسایش با رسوبگذاری[2] کامل میشود. وقتی سرعت عامل انتقال (مثلاً آب یا باد) کم میشود، دیگر نمیتواند ذرات را حمل کند و آنها را رها میکند. این ذراتِ رها شده، رسوب نام دارند. برای مثال، وقتی رودخانه به دریا میریزد، سرعتش کم شده و ماسه و خاکِ حمل شده را در دهانه خود رها میکند و زمین مثلثی شکلی به نام دلتا[3] میسازد. ماسههای ساحل هم نمونهای از رسوباتی هستند که توسط امواج دریا آورده شدهاند.
مشاهده فرسایش در زندگی روزمره و محیط اطراف
شما هر روز شاهد اثرات فرسایش هستید، فقط کافی است دقیقتر نگاه کنید. وقتی بعد از باران شدید، آبراهههایی پر از گل و لای در کنار خیابان یا در یک زمین خاکی میبینید، در حال مشاهده فرسایش آبی هستید. این آبراههها در ابتدا کوچک هستند (فرسایش رگهای[4]) اما میتوانند عمیقتر شوند (فرسایش آبکندی[5]).
اثر باد را میتوان در روزهای بادی و خاکی مشاهده کرد. باد میتواند خاک زراعی باارزش را از مزارع بلند کرده و ببرد، پدیدهای که در دوره "کاسهگرد و خاک"[6] در آمریکا خسارات زیادی وارد کرد. در مقیاس کوچکتر، اگر یک بادبزن را روی یک تپه ماسهای کوچک در ساحل بگیرید، به راحتی میبینید که باد چگونه ماسهها را جابهجا کرده و شکل تپه را عوض میکند. در طبیعت، این فرآیند در طول زمان تپههای ماسهای عظیم را میسازد.
نیروی جاذبه نیز همیشه در حال عمل است. ریزش سنگریزهها از دامنه کوه، یا گلولهای که پس از باران از یک تپه شیبدار جاری میشود، نمونههای سادهای از تاثیر جاذبه در جابهجایی مواد هستند. در مقیاس بزرگتر، این نیرو باعث رانش زمین و زمینلغزه میشود که میتواند شکل یک کوه یا تپه را به طور ناگهانی تغییر دهد.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاورقی
[1] هوازدگی (Weathering): فرآیند تجزیه و خرد شدن سنگها در جای خود تحت تأثیر عوامل فیزیکی (مانند یخ زدگی) یا شیمیایی (مانند واکنش با آب اسیدی).
[2] رسوبگذاری (Deposition): فرآیندی که در آن ذرات حمل شده (رسوب) در مکان جدیدی رها و انباشته میشوند.
[3] دلتا (Delta): زمینهای پست مثلثی شکلی که در دهانه رودخانه و از انباشته شدن رسوبات تشکیل میشود.
[4] فرسایش رگهای (Rill Erosion): ایجاد شیارهای کوچک و کمعمق روی سطح زمین توسط رواناب.
[5] فرسایش آبکندی (Gully Erosion): پیشرفت فرسایش رگهای و ایجاد شیارهای بزرگ و عمیق که حتی میتواند ماشینآلات کشاورزی را مختل کند.
[6] کاسهگرد و خاک (Dust Bowl): دورهای از طوفانهای گرد و غبار شدید که در دهه 1930 میلادی، دشتیهای آمریکا را درنوردید و علت اصلی آن خشکسالی و روشهای نادرست کشاورزی بود.
