آگاهی واجی چیست؟
شناخت صداهای تشکیلدهندهٔ کلمات و بازی با آنها
آگاهی واجی۱ یکی از مهمترین مهارتها برای یادگیری خواندن و نوشتن است. این مهارت به کودکان کمک میکند تا کلمات را به صداهای کوچکتر بشکنند و آنها را با هم ترکیب کنند. در این مقاله با مثالهایی از زندگی روزمره، با بخشهای مختلف یک کلمه مانند هجا۲ و واج۳ آغازین و پایانی آشنا میشویم.
کلمات از چه چیزهایی درست شدهاند؟
وقتی حرف میزنیم، کلمات از صداهای ریزی به نام واج۳ ساخته میشوند. این صداها با هم ترکیب میشوند و هجا۲ را میسازند. برای مثال، کلمهٔ «باران» از دو هجا تشکیل شده است: با + ران. هر هجا هم خودش از چند واج درست شده است. شنیدن این صداها و جدا کردن آنها از هم، همان آگاهی واجی است.
| نام کلمه |
تعداد هجا |
واج آغازین (صداى اول) |
واج پایانی (صداى آخر) |
| باران |
۲ |
/ب/ |
/ن/ |
| میز |
۱ |
/م/ |
/ز/ |
| پارک |
۱ |
/پ/ |
/ک/ |
بازی با صداها چگونه است؟
شما میتوانید با صداهای یک کلمه بازی کنید. مثلاً اگر اول کلمهٔ «توپ» را عوض کنید و به جای /ت/، /س/ بگذارید، کلمهٔ جدید «سوپ» ساخته میشود. این کار را تشخیص و دستکاری واجی مینامند. این بازی فقط با صداهاست، نه با شکل نوشتاری کلمه.
یک بازی ساده: کلمهٔ «خانه» را در نظر بگیرید. اگر واج پایانی /ه/ را برداریم، چه کلمهای میماند؟ «خان». این یک نمونه از دستکاری واجی است.
آشنایی با صداهای اول و آخر
هر کلمه یک صدا در ابتدا و یک صدا در انتها دارد. به صداهای اول و آخر، واج آغازین و واج پایانی میگویند. پیدا کردن این صداها مثل این است که اول و آخر یک مسیر را پیدا کنیم. برای مثال، در کلمهٔ «مادر»، واج آغازین /م/ و واج پایانی /ر/ است.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
سوال: آیا واج همان حرف الفبا است؟
خیر، واج یک صدا است، اما حرف الفبا یک نماد نوشتاری است. مثلاً کلمهٔ «سیب» سه واج دارد (/س/، /ی/، /ب/) اما دو حرف (س، ی، ب) در نوشتن دارد. گاهی یک حرف نشاندهندهٔ بیش از یک واج است.
سوال: چرا یادگیری آگاهی واجی مهم است؟
چون پایهٔ خواندن و نوشتن است. وقتی کودک بتواند صداهای کلمهٔ «مادر» را بشنود و از هم جدا کند، راحتتر میتواند آن را بخواند و بنویسد.
سوال: آیا همهٔ کلمات فقط یک واج پایانی دارند؟
خیر، بعضی کلمات ممکن است بیش از یک صدا در انتها داشته باشند، اما معمولاً وقتی از واج پایانی حرف میزنیم، منظور آخرین صدای مستقل و قابل تشخیص است.
جمعبندی: آگاهی واجی یعنی توانایی شنیدن، تشخیص دادن و بازی کردن با صداهای کوچک درون کلمات. این مهارت با تمرینهای سادهای مثل پیدا کردن صداهای اول و آخر کلمات و تقسیم آنها به هجا تقویت میشود و مانند یک کلید جادویی، درِ دنیای خواندن و نوشتن را به روی کودکان میگشاید.
پاورقی
۱ آگاهی واجی (Phonological Awareness): توانایی شناسایی و کار با واحدهای صوتی زبان مانند هجا و واج.
۲ هجا (Syllable): یک واحد گفتاری که از یک یا چند واج تشکیل شده و معمولاً دارای یک واکهٔ مرکزی است.
۳ واج (Phoneme): کوچکترین واحد صوتی در زبان که میتواند معنی یک کلمه را تغییر دهد.
آگاهی واجی
واج
هجا
واج آغازین
خواندن و نوشتن
