سلول B حافظه: نگهبانان نامرئی ایمنی بلندمدت
سربازان حرفهای سیستم ایمنی چگونه متولد میشوند؟
تصور کنید سیستم ایمنی بدن شما مانند یک ارتش بسیار منظم است. وقتی یک میکروب یا ویروس غریبه (که به آن پاتوژن4 میگوییم) برای اولین بار به بدن حمله میکند، سربازان عمومی سیستم ایمنی که سلولهای B بیتجربه5 نام دارند، بسیج میشوند. این سربازان تازهکار، برای شناسایی دشمن و یادگیری نحوهٔ مبارزه با آن، به زمان نیاز دارند. پس از شناسایی دشمن، برخی از این سلولهای B به سلولهای پلاسما تبدیل میشوند که مانند کارخانههای کوچک، میلیونها آنتیبادی علیه همان پاتوژن خاص تولید میکنند. آنتیبادیها مانند کلیدهای بسیار ویژهای هستند که فقط قفل موجود روی سطح همان میکروب خاص را میتوانند باز کنند و با چسبیدن به آن، میکروب را بیحرکت کرده یا علامتگذاری میکنند تا سربازان دیگر سیستم ایمنی آن را نابود کنند.
اما داستان به همین جا ختم نمیشود. همزمان با این نبرد، گروه دیگری از سلولهای B به وجود میآیند: سلولهای B حافظه. این سلولها در نبرد اول شرکت مستقیم نمیکنند، بلکه تمام اطلاعات مربوط به دشمن را به دقت ثبت و بایگانی میکنند. پس از پایان جنگ و شکست پاتوژن، سلولهای پلاسما (کارخانههای تولید آنتیبادی) به تدریج از بین میروند، اما سلولهای B حافظه برای سالها یا حتی دههها در مغز استخوان، غدد لنفاوی و خون به صورت غیرفعال زنده میمانند و منتظر میمانند.
مقایسه سلول B حافظه با دیگر سربازان ایمنی
برای درک بهتر ویژگیهای منحصر به فرد سلول B حافظه، مقایسهٔ آن با سایر سلولهای درگیر در پاسخ ایمنی بسیار مفید است.
| ویژگی | سلول B بیتجربه | سلول پلاسما | سلول B حافظه |
|---|---|---|---|
| وظیفه اصلی | جستجو و شناسایی اولیه پاتوژن | تولید انبوه آنتیبادی | واکنش سریع در مواجههٔ مجدد |
| طول عمر | کوتاه | چند روز تا چند هفته | سالها تا دههها |
| سرعت پاسخ | کند (اولین برخورد) | سریع (پس از فعالسازی) | بسیار سریع و فوری |
| حالت فعالیت | همیشه در حال گشتزنی | فعال و در حال تولید | غیرفعال (در حالت آمادهباش) |
نقش سلول های حافظه در واکسیناسیون: یک تمرین امنیتی
واکسنها یکی از بزرگترین دستاوردهای بشر هستند که با کمک سلولهای B حافظه کار میکنند. واکسنها حاوی نسخههای ضعیفشده، کشتهشده یا بخشی از یک پاتوژن هستند که بیماریزا نیستند اما برای سیستم ایمنی قابل تشخیص هستند. وقتی واکسن به بدن تزریق میشود، سیستم ایمنی یک «تمرین نظامی» انجام میدهد. سلولهای B فعال شده و در نهایت، سلولهای B حافظه مخصوص آن عامل ایجاد میشوند. حالا اگر بدن در آینده با نوع واقعی و خطرناک آن میکروب روبرو شود، سلولهای B حافظه بلافاصله آن را شناسایی کرده و یک پاسخ ایمنی قوی و سریع راه میاندازند که مانع از بیماریزایی شدید یا مرگ میشود.
این فرآیند را میتوان با رابطهای ساده نشان داد. قدرت پاسخ ایمنی در مواجههٔ دوم بسیار بیشتر از بار اول است. اگر مقدار آنتیبادی تولیدشده را با $A$ و زمان پس از مواجهه را با $t$ نشان دهیم، منحنی تولید آنتیبادی در مواجههٔ اول و دوم به شکل زیر است:
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
خیر. این یک اشتباه رایج است. سلول B حافظه یک سلول زنده است، در حالی که آنتیبادی یک پروتئین است. سلول B حافظه مانند یک کارخانهٔ هوشمند است که در صورت نیاز، میتواند تعداد زیادی آنتیبادی (محصول) تولید کند. خود آنتیبادیها سلول نیستند و توانایی تکثیر یا تقسیم شدن ندارند.
دلایل مختلفی دارد. اولاً، برخی ویروسها مانند ویروس سرماخوردگی یا آنفلوانزا بسیار سریع جهش میکنند. شکل ظاهری آنها (قفل) تغییر میکند، بنابراین آنتیبادیهای قدیمی (کلیدهای قدیمی) دیگر روی آنها کار نمیکنند. ثانیاً، ممکن است تعداد سلولهای حافظه پس از سالها به تدریج کاهش یابد یا قدرت پاسخدهی آنها کم شود.
خیر. برای برخی عفونتها، پاسخ ایمنی به گونهای است که سلولهای B حافظهٔ کمی تولید میشود یا اصلاً تولید نمیشود. به همین دلیل است که برای بیماریهایی مانند سرخک یا هپاتیت B، یک بار ابتلا معمولاً ایمنی مادامالعمر ایجاد میکند، اما برای بیماریهایی مانند سل، اینطور نیست. هدف واکسنها، القای تولید قوی و پایدار سلولهای B حافظه است.
پاورقی
1سلول B حافظه (Memory B Cell): نوعی سلول ایمنی که پس از برخورد اول با یک آنتیژن خاص تشکیل میشود و برای دههها در بدن زنده میماند تا در مواجهههای بعدی با همان آنتیژن، پاسخ سریع و قویتری ایجاد کند.
2آنتیبادی (Antibody): پروتئینی ویژه که توسط سلولهای پلاسما تولید میشود و به طور خاص به یک آنتیژن خاص متصل میشود تا آن را خنثی یا علامتگذاری کند.
3سلول پلاسما (Plasma Cell): نوعی سلول ایمنی که از سلول B فعالشده مشتق میشود و وظیفهٔ اصلی آن ترشح مقادیر زیاد آنتیبادی است.
4پاتوژن (Pathogen): هر عاملی که باعث بیماری شود، مانند باکتری، ویروس، قارچ یا انگل.
5سلول B بیتجربه (Naive B Cell): سلول B بالغی که هنوز با آنتیژن متناسب با خود برخورد نکرده است.
