ایمنی اختصاصی: پاسخ هدفمند با حافظه ایمنی علیه عوامل خاص

ایمنی اختصاصی: سپر هوشمند بدن شما

ایمنی ذاتی در برابر ایمنی اختصاصی: تفاوت چیست؟

بدن شما دو لایه دفاعی اصلی دارد. لایه اول، ایمنی ذاتی^۳، مانند دیوار یک قلعه است که از بدو تولد حاضر و آماده است و در برابر همه مهاجمان به یک شکل پاسخ می‌دهد. اما لایه دوم، یعنی ایمنی اختصاصی^۴، مانند گروهی از سربازان ویژه و بسیار آموزش‌دیده است. این سربازان فقط یک نوع دشمن خاص را می‌شناسند و برای نابودی آن برنامه ریزی شده‌اند. اگر یک بار با آن دشمن روبرو شوند، برای همیشه آن را به خاطر می‌سپارند و دفعه بعد پاسخ سریع‌تر و قوی‌تری خواهند داد.

سربازان تخصصی: لنفوسیت‌های بی و تی

ایمنی اختصاصی توسط دو نوع سلول اصلی اجرا می‌شود: لنفوسیت‌های بی و لنفوسیت‌های تی. هر دوی این سلول‌ها در مغز استخوان ساخته می‌شوند، اما لنفوسیت‌های تی برای بلوغ به تیموس^۷ سفر می‌کنند. هر کدام از این لنفوسیت‌ها روی سطح خود یک نوع گیرنده منحصر به فرد دارند که فقط به یک قطعه خاص از یک عامل بیماری‌زا، که پادگن^۸ نامیده می‌شود، متصل می‌شود. این مانند آن است که هر سرباز یک کلید خاص دارد که فقط قفل یک دشمن خاص را باز می‌کند.

ایمنی هومورال: جنگ از راه دور با پادتن‌ها

این بخش از ایمنی اختصاصی به لنفوسیت‌های بی مربوط است. وقتی یک لنفوسیت بی با پادگن مناسب خود روبرو و فعال می‌شود، به سرعت تکثیر شده و به دو نوع سلول تبدیل می‌گردد:

• سلول‌های پلاسمایی^۹: این سلول‌ها مانند کارخانه‌های تولید سلاح، مولکول‌هایی به نام پادتن^۱۰ یا آنتی‌بادی تولید می‌کنند. پادتن‌ها پروتئین‌هایی هستند که به جریان خون ریخته شده و به پادگن‌های موجود روی سطح مهاجم (مثل باکتری یا ویروس) می‌چسبند. این کار باعث خنثی‌سازی مستقیم مهاجم یا علامت‌گذاری آن برای نابودی توسط سایر سلول‌های ایمنی می‌شود.
• سلول‌های خاطره‌ای بی^۱۱: این سلول‌ها برای سال‌ها یا حتی همه عمر در بدن باقی می‌مانند. اگر همان عامل بیماری‌زا دوباره حمله کند، این سلول‌های خاطره‌ای بلافاصله آن را شناسایی کرده و یک پاسخ سریع و قدرتمند تولید پادتن به راه می‌اندازند. این همان دلیلی است که به بسیاری از بیماری‌ها فقط یک بار در طول عمر مبتلا می‌شوید.

ایمنی سلولی: نبرد تن به تن

این بخش توسط لنفوسیت‌های تی مدیریت می‌شود. این لنفوسیت‌ها به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند:

• سلول‌های تی کشنده^۱۲: این سلول‌ها مانند مأموران ویژه عمل می‌کنند. کار آن‌ها شناسایی و نابودی مستقیم سلول‌های بدن شما است که آلوده شده‌اند (مثلاً توسط یک ویروس) یا سلول‌های سرطانی. آن‌ها به این سلول‌ها نزدیک شده و با ترشح مواد سمی، آن‌ها را از بین می‌برند.
• سلول‌های تی کمک‌کننده^۱۳: این سلول‌ها فرماندهان سیستم ایمنی هستند. آن‌ها مستقیماً مهاجمان را نمی‌کشند، بلکه با ترشح مولکول‌های سیگنال‌دهنده، هم پاسخ ایمنی هومورال (لنفوسیت‌های بی) و هم پاسخ ایمنی سلولی (لنفوسیت‌های تی کشنده) را هماهنگ و تقویت می‌کنند.

سلول‌های خاطره‌ای تی نیز مشابه سلول‌های خاطره‌ای بی، برای پاسخ‌های سریع‌تر در آینده در بدن باقی می‌مانند.

ایمنی اختصاصی در عمل: از واکسن تا آلرژی

شاید بهترین مثال برای درک قدرت ایمنی اختصاصی، واکسن^۱۴ باشد. واکسن‌ها حاوی شکل ضعیف‌شده، کشته‌شده یا بخشی از یک عامل بیماری‌زا هستند. وقتی واکسن تزریق می‌شود، سیستم ایمنی اختصاصی شما بدون اینکه بیمار شوید، در معرض این "مهاجم تمرینی" قرار می‌گیرد. لنفوسیت‌های بی و تی فعال شده و سلول‌های خاطره‌ای تولید می‌کنند. اگر در آینده با عامل بیماری‌زای واقعی روبرو شوید، این سلول‌های خاطره‌ای بلافاصله آن را شناسایی و خیلی سریع نابود می‌کنند و از بیماری جلوگیری می‌کنند.

با این حال، گاهی این سیستم هوشمند دچار اشتباه می‌شود. در حساسیت یا آلرژی، سیستم ایمنی اختصاصی به یک ماده بی‌ضرر مانند گرده گل یا یک غذای خاص (مثلاً بادام زمینی) به عنوان یک تهدید خطرناک واکنش نشان می‌دهد و یک پاسخ ایمنی کامل (مانند تولید پادتن) را علیه آن به راه می‌اندازد که منجر به علائم آزاردهنده آلرژی می‌شود.

اشتباهات رایج و پرسش‌های مهم

پاورقی

^۱ لنفوسیت بی (B lymphocyte): نوعی گلبول سفید که در مغز استخوان بالغ شده و مسئول تولید پادتن است.
^۲ لنفوسیت تی (T lymphocyte): نوعی گلبول سفید که در تیموس بالغ شده و نقش اصلی در ایمنی سلولی دارد.
^۳ ایمنی ذاتی (Innate Immunity): سیستم دفاعی غیراختصاصی و سریع بدن.
^۴ ایمنی اختصاصی (Specific Immunity) یا اکتسابی (Adaptive Immunity): سیستم دفاعی اختصاصی و دارای حافظه.
^۵ ماکروفاژ (Macrophage): سلول بیگانه‌خوار در سیستم ایمنی ذاتی.
^۶ نوتروفیل (Neutrophil): فراوان‌ترین گلبول سفید و از سلول‌های فاگوسیت در ایمنی ذاتی.
^۷ تیموس (Thymus): غده‌ای در پشت قفسه سینه که لنفوسیت‌های تی در آن بالغ می‌شوند.
^۸ پادگن (Antigen): هر مولکولی که بتواند پاسخ ایمنی اختصاصی را برانگیزد.
^۹ سلول پلاسمایی (Plasma Cell): لنفوسیت بی فعال‌شده که مقادیر زیادی پادتن ترشح می‌کند.
^۱۰ پادتن یا آنتی‌بادی (Antibody): پروتئینی تولیدشده توسط لنفوسیت‌های بی که به پادگن خاصی متصل می‌شود.
^۱۱ سلول خاطره‌ای بی (B Memory Cell): لنفوسیت بی با عمر طولانی که برای پاسخ سریع در مواجهه‌های بعدی آماده است.
^۱۲ سلول تی کشنده (Cytotoxic T Cell): لنفوسیت تی که سلول‌های آلوده یا سرطانی را از بین می‌برد.
^۱۳ سلول تی کمک‌کننده (Helper T Cell): لنفوسیت تی که پاسخ‌های ایمنی دیگر را هماهنگ و تقویت می‌کند.
^۱۴ واکسن (Vaccine): ماده‌ای که برای تحریک سیستم ایمنی و ایجاد حافظه علیه یک بیماری خاص استفاده می‌شود.
^۱۵ حافظه ایمونولوژیک (Immunological Memory): توانایی سیستم ایمنی در به خاطر سپردن مواجهه قبلی با یک پادگن و پاسخ قوی‌تر و سریع‌تر در مواجهه مجدد.