جزایر لانگرهانس: تنظیمکنندگان قند خون
لوزالمعده و موقعیت جزایر لانگرهانس
لوزالمعده یا پانکراس، عضوی در پشت معده است که دو کار بسیار مهم دارد: کمک به هضم غذا (عمل برونریز) و کنترل قند خون (عمل درونریز). جزایر لانگرهانس بخش درونریز این عضو هستند. این جزایر مانند جزیرههای کوچکی در دریایی از بافت لوزالمعده پراکنده شدهاند و تنها حدود 1-2% از وزن کل آن را تشکیل میدهند.
برای درک بهتر، یک نان شیرینی کشمشی را تصور کنید. خود نان نشاندهندهی بخش اصلی لوزالمعده است که آنزیمهای گوارشی تولید میکند. کشمشهای داخل نان نیز همان جزایر لانگرهانس هستند که در دل بافت اصلی قرار گرفتهاند و کار کاملاً متفاوتی انجام میدهند.
| نوع سلول | هورمون ترشحشده | وظیفه اصلی |
|---|---|---|
| سلولهای بتا (β) | انسولین | کاهش قند خون |
| سلولهای آلفا (α) | گلوکاگن | افزایش قند خون |
| سلولهای دلتا (δ) | سوماتواستاتین | تنظیم و کنترل ترشح سایر هورمونهای جزیره |
انسولین و گلوکاگن: یک رقص متعادلکننده
این دو هورمون اصلی، برعکس یکدیگر عمل میکنند تا سطح گلوکز (قند) خون را در محدودهای سالم نگه دارند. گلوکز سوخت اصلی سلولهای بدن است.
برعکس، هنگامی که بین دو وعده غذایی هستید یا ورزش میکنید، قند خونتان پایین میآید. در این شرایط، سلولهای آلفا وارد عمل شده و گلوکاگن ترشح میکنند. گلوکاگن به کبد دستور میدهد تا گلوکز ذخیرهشده (گلیکوژن) را تجزیه کرده و آن را به شکل گلوکز به جریان خون بازگرداند. این کار باعث افزایش دوباره قند خون میشود.
این فرآیند را میتوان با یک ترازوی دقیق مقایسه کرد. انسولین باعث سنگینتر شدن کفهی "کاهش قند خون" و گلوکاگن باعث سنگینتر شدن کفهی "افزایش قند خون" میشود. هدف نهایی، حفظ تعادل این ترازو است.
وقتی تعادل به هم میریزد: بیماری دیابت
اگر در کارکرد جزایر لانگرهانس مشکلی پیش بیاید، این تعادل ظریف از بین میرود و بیماری دیابت ایجاد میشود.
- دیابت نوع ۱: در این حالت، سیستم ایمنی بدن به اشتباه به سلولهای بتا در جزایر لانگرهانس حمله کرده و آنها را از بین میبرد. در نتیجه بدن نمیتواند انسولین تولید کند و قند خون به شدت بالا میرود.
- دیابت نوع ۲: در این نوع، بدن انسولین تولید میکند، اما سلولها به درستی به آن پاسخ نمیدهند (مقاومت به انسولین). به مرور زمان، سلولهای بتا خسته شده و ممکن است توانایی تولید انسولین کافی را از دست بدهند.
افراد مبتلا به دیابت نوع ۱، برای زنده ماندن نیاز به تزریق روزانه انسولین دارند. این انسولین جایگزین هورمونی میشود که جزایر لانگرهانس آسیبدیده آنها قادر به تولید آن نیستند.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
خیر، به طور مستقیم این طور نیست. اما مصرف مداوم و زیاد قند میتواند منجر به مقاومت به انسولین و اضافه وزن شود که از عوامل اصلی خطر برای ابتلا به دیابت نوع ۲ هستند. در این حالت، سلولهای بتا تحت فشار زیادی قرار میگیرند و ممکن است در طول زمان کارایی خود را از دست بدهند.
خیر. همانطور که در جدول مشاهده کردید، این جزایر هورمونهای دیگری مانند سوماتواستاتین را نیز ترشح میکنند که مانند یک ناظر، ترشح انسولین و گلوکاگن را کنترل میکند تا از نوسانات شدید قند خون جلوگیری شود.
از آنجایی که هم بخش گوارشی و هم بخش کنترل قند خون (جزایر لانگرهانس) از بین میروند، فرد هم به مشکلات گوارشی دچار میشود و هم قطعاً به دیابت مبتلا خواهد شد و برای تمام عمر نیاز به تزریق انسولین و مصرف آنزیمهای گوارشی دارد.
پاورقی
1جزایر لانگرهانس (Islets of Langerhans): نامگذاری شده به افتخار پاول لانگرهانس، دانشمند آلمانی که آنها را کشف کرد.
2انسولین (Insulin): هورمونی که از سلولهای بتا ترشح شده و باعث کاهش قند خون میشود.
3گلوکاگن (Glucagon): هورمونی که از سلولهای آلفا ترشح شده و باعث افزایش قند خون میشود.
4قند خون (Blood Sugar/Blood Glucose): به میزان گلوکز موجود در خون اشاره دارد.
5سلولهای بتا (Beta Cells): سلولهای سازنده انسولین در جزایر لانگرهانس.
6سلولهای آلفا (Alpha Cells): سلولهای سازنده گلوکاگن در جزایر لانگرهانس.
7لوزالمعده (Pancreas): عضوی در دستگاه گوارش که هم آنزیم گوارشی و هم هورمونهای کنترل قند خون را تولید میکند.
