مخاط: سپر نامرئی بدن
مخاط چیست و چگونه کار میکند؟
مخاط مادهای غلیظ، لغزنده و اغلب شفاف است که توسط غشاهای مخاطی۲ تولید میشود. این غشاها پوششهای مرطوبی هستند که قسمتهای داخلی بسیاری از اندامهای بدن را میپوشانند. فکر کنید وقتی سرما میخورید، بینی شما آبریزش پیدا میکند؛ این همان مخاط است که سعی میکند ویروسها را به دام بیندازد و از بدن خارج کند.
تولید مخاط عمدتاً بر عهدهی سلولهای ویژهای به نام سلولهای جامی۳ است. این سلولها در لابهلای سلولهای پوششی غشاهای مخاطی قرار دارند و وظیفهی آنها ترشح موسین۴، پروتئین اصلی سازندهی مخاط، است. ترکیب کلی مخاط را میتوان به صورت زیر خلاصه کرد:
غشاهای مخاطی در سراسر بدن
غشاهای مخاطی تنها در بینی وجود ندارند، بلکه در بسیاری از دستگاههای بدن که با محیط خارج در ارتباط هستند، یافت میشوند. این دستگاهها شامل تنفسی، گوارشی و ادراری-تناسلی میشوند.
| دستگاه بدن | نمونههایی از محل قرارگیری | وظیفه اصلی مخاط |
|---|---|---|
| دستگاه تنفسی | بینی، نای، نایژهها | به دام انداختن ذرات گرد و غبار و میکروبها و مرطوب کردن هوای ورودی |
| دستگاه گوارشی | دهان، مری، معده، رودهها | محافظت از دیواره در برابر اسید معده و کمک به حرکت غذا |
| دستگاه ادراری-تناسلی | مثانه، مجرای ادرار | محافظت در برابر عفونتهای باکتریایی و روانکاری |
مخاط چگونه از ما محافظت میکند؟
مخاط بهعنوان بخشی از ایمنی ذاتی۵ بدن، یک خط دفاعی فیزیکی و شیمیایی قدرتمند است. مکانیسم محافظتی آن را میتوان به یک تلهی چسبنده تشبیه کرد.
۱. عملکرد سد فیزیکی: قوام چسبندهی مخاط مانند یک تور عمل میکند و ذرات معلق در هوا، باکتریها، ویروسها و آلرژنها را به دام میاندازد. در دستگاه تنفسی، سلولهای مژکدار۶ با حرکت هماهنگ خود، این لایهی مخاطی پر از ذرات به دام افتاده را به سمت دهان و بینی میرانند تا از بدن دفع شود. این فرآیند "پاکسازی مژکی"۷ نام دارد.
۲. عملکرد شیمیایی و ایمونولوژیک: مخاط فقط یک سد فیزیکی نیست. این ماده حاوی مولکولهای دفاعی مهمی مانند ایمونوگلوبولین A۸ (یک نوع پادتن) و آنزیمهایی مانند لیزوزیم۹ است که دیوارهی سلولی باکتریها را از بین میبرند. معادلهی سادهشدهی عملکرد لیزوزیم به این صورت است:
مخاط در عمل: از تنفس تا هضم
مثال عینی در دستگاه تنفسی: وقتی هوای سرد و خشک را تنفس میکنید، مخاط موجود در بینی و مجاری تنفسی، این هوا را قبل از رسیدن به ریهها، گرم و مرطوب میکند. این کار از بافت حساس ریهها در برابر آسیب ناشی از سرمای هوا محافظت میکند.
مثال عینی در دستگاه گوارش: معدهی شما اسید بسیار قوی تولید میکند که میتواند فلزات را نیز حل کند. اما مخاطی که دیوارهی معده را میپوشاند، مانند یک لایهی محافظ عمل کرده و مانع از این میشود که این اسید، خود معده را هضم کند. اگر این تعادل به هم بخورد، ممکن است زخم معده ایجاد شود.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: خیر. تولید مخاط یک فرآیند طبیعی و مداوم بدن است. در حالت عادی، شما متوجه آن نمیشوید زیرا بلعیده میشود. فقط زمانی که بدن در حال مبارزه با یک عامل بیماریزا (مثل ویروس سرماخوردگی) باشد یا در معرض محرکی مانند گردهی گیاهان قرار گیرد، تولید مخاط افزایش یافته و غلیظتر میشود و شما آن را به صورت خلط یا آبریزش بینی احساس میکنید.
پاسخ: رنگ مخاط میتواند سرنخهایی ارائه دهد. مخاط شفاف و رقیق معمولاً طبیعی است. مخاط سفید یا کدر ممکن است نشانهی شروع یک عفونت ویروسی باشد. مخاط زرد یا سبز اغلب نشان میدهد که سیستم ایمنی در حال مبارزه با یک عفونت (اغلب باکتریایی) است، اگرچه همیشه به معنای نیاز به آنتیبیوتیک نیست. مخاط قهوهای ممکن است حاوی خون خشکشده یا آلودگیهای استنشاقشده باشد.
پاسخ: شما نمیتوانید تولید مخاط را به طور کامل متوقف کنید، زیرا این کار برای سلامتی مضر است. اما با نوشیدن مایعات کافی (مانند آب و چای کمرنگ)، میتوانید مخاط را رقیقتر کرده و دفع آن را آسانتر کنید. استفاده از بخور سرد نیز در مرطوب نگه داشتن مجاری تنفسی و عملکرد بهتر مخاط موثر است.
پاورقی
۱مخاط (Mucus): مادهی لغزنده و چسبندهای که توسط غشاهای مخاطی ترشح میشود.
۲غشای مخاطی (Mucous Membrane): پوشش مرطوبی که حفرهها و مجاری داخلی بدن که با محیط خارج در ارتباط هستند را میپوشاند.
۳سلولهای جامی (Goblet Cells): سلولهای تخصصیافتهای که در اپیتلیوم غشاهای مخاطی قرار دارند و وظیفهی ترشح موسین را بر عهده دارند.
۴موسین (Mucin): گلیکوپروتئین اصلی تشکیلدهندهی مخاط که به آن خاصیت چسبندگی و ویسکوزیته میدهد.
۵ایمنی ذاتی (Innate Immunity): خط اول دفاع غیراختصاصی بدن در برابر عوامل بیماریزا.
۶سلولهای مژکدار (Ciliated Cells): سلولهای پوششی دارای برآمدگیهای مو مانند (مژک) که با حرکت هماهنگ خود به جابجایی مخاط کمک میکنند.
۷پاکسازی مژکی (Ciliary Clearance): مکانیسمی که توسط آن مخاط و ذرات به دام افتاده در آن از مجاری تنفسی به بیرون رانده میشوند.
۸ایمونوگلوبولین A (Immunoglobulin A - IgA): نوعی پادتن که در ترشحات مخاطی یافت شده و از چسبیدن عوامل بیماریزا به سطوح مخاطی جلوگیری میکند.
۹لیزوزیم (Lysozyme): آنزیمی با خاصیت ضدباکتری که در مخاط، بزاق و اشک یافت میشود.
