هورمون آدرنوکورتیکوتروپیک (ACTH)[1]: رهبر ارکستر غده فوقکلیوی
هورمون ACTH چیست و از کجا میآید؟
بدن انسان مانند یک کشور بسیار منظم است که در آن بخشهای مختلف با هم همکاری میکنند. در این کشور، مغز پادشاه است و غده هیپوفیز، نخستوزیر آن محسوب میشود. هورمون آدرنوکورتیکوتروپیک (ACTH) یکی از پیامهای مهمی است که این نخستوزیر به یکی از استانهای بدن به نام غدد فوقکلیوی میفرستد. این غدد دقیقاً در بالای کلیهها قرار گرفتهاند.
ماجرا از اینجا شروع میشود: بخشی از مغز به نام هیپوتالاموس[5]، هورمونی به نام کورتیکوتروپین-ریلیزینگ هورمون[6] یا CRH تولید میکند. این هورمون به غده هیپوفیز دستور میدهد: "حالا وقتش است، ACTH را آزاد کن!". سپس ACTH از طریق جریان خون به سمت غدد فوقکلیوی سفر میکند و به آنها میگوید: "هورمون کورتیزول بسازید و در خون رها کنید."
| عضو بدن | هورمون تولیدشده | عملکرد اصلی |
|---|---|---|
| هیپوتالاموس (مغز) | CRH | تحریک هیپوفیز برای آزادسازی ACTH |
| غده هیپوفیز (مغز) | ACTH | تحریک غدد فوقکلیوی برای تولید کورتیزول |
| غدد فوقکلیوی (بالای کلیهها) | کورتیزول | کنترل استرس، قند خون و التهاب |
ACTH و مدیریت استرس در بدن
فرض کنید در جنگل در حال قدم زدن هستید و ناگهان با یک خرس روبرو میشوید! در این لحظه، بدن شما بلافاصله وارد حالت "جنگ یا گریز" میشود. در پشت صحنه این واکنش، ACTH نقش یک مدیر بحران را بازی میکند.
- مغز شما خطر (خرس) را درک میکند.
- هیپوتالاموس، CRH آزاد میکند.
- غده هیپوفیز، ACTH را به خون میریزد.
- ACTH به غدد فوقکلیوی میرسد و آنها را وادار میکند تا مقدار زیادی کورتیزول تولید کنند.
- کورتیزول باعث افزایش قند خون برای تأمین انرژی فوری میشود، التهاب را سرکوب میکند و به شما کمک میکند تا با این موقعیت استرسزا مقابله کنید.
این یک مثال عینی از کار ACTH است. بدون این هورمون، بدن ما نمیتوانست به طور مؤثر با چالشهای روزمره و استرسها کنار بیاید.
تنظیم دقیق سطح ACTH: یک سیستم فیدبک هوشمند
بدن ما یک سیستم کنترل هوشمند دارد تا از ترشح بیش از حد یا کمتر از حد هورمونها جلوگیری کند. برای ACTH و کورتیزول، این سیستم به صورت یک حلقهی بازخورد منفی عمل میکند.
تصور کنید ترموستات یخچال شما چگونه کار میکند: وقتی دمای داخلی به اندازه کافی سرد شد، کمپرسور خاموش میشود. در بدن ما هم وقتی سطح هورمون کورتیزول در خون به اندازه کافی بالا برود، این پیام به مغز و غده هیپوفیز میرسد که: "دیگر کافی است!". در نتیجه، ترشح CRH و ACTH کاهش مییابد و تولید کورتیزول متوقف میشود. این مکانیسم از کار افتادن بیش از حد غدد فوقکلیوی جلوگیری میکند.
این رابطه را میتوان به صورت زیر نشان داد:
$ استرس \rightarrow هیپوتالاموس (CRH) \rightarrow هیپوفیز (ACTH) \rightarrow فوقکلیوی (کورتیزول) $
و سپس...
$ کورتیزول \uparrow \rightarrow مهار \rightarrow هیپوتالاموس و هیپوفیز $
وقتی تعادل به هم میریزد: بیماریهای مرتبط با ACTH
اگر در ترشح ACTH اختلالی به وجود بیاید، میتواند باعث بروز بیماریهای مختلفی شود. این اختلالات معمولاً به دو شکل هستند: سطح ACTH بیش از حد بالا یا بیش از حد پایین.
| نام بیماری | علت | نتیجه |
|---|---|---|
| بیماری کوشینگ[7] | ترشح بیش از حد ACTH (معمولاً به دلیل یک تومر خوشخیم در هیپوفیز) |
کورتیزول بسیار بالا
علائم: افزایش وزن، قند خون بالا، فشار خون بالا |
| نارسایی فوقکلیوی (بیماری آدیسون[8]) | ترشح بسیار کم ACTH یا آسیب به خود غدد فوقکلیوی |
کورتیزول بسیار پایین
علائم: خستگی شدید، کاهش وزن، فشار خون پایین |
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: خیر. آنها دو هورمون کاملاً مجزا هستند. ACTH در مغز ساخته میشود و وظیفهی آن فقط فرمان دادن به غدد فوقکلیوی است. کورتیزول در پاسخ به این فرمان، در غدد فوقکلیوی ساخته میشود و کارهای اصلی مانند کنترل استرس و قند خون را انجام میدهد.
پاسخ: بله، کاملاً. هر نوع استرسی، چه جسمی (مانند یک بیماری) و چه روحی (مانند نگرانی برای امتحان)، میتواند محرک هیپوتالاموس باشد تا CRH بیشتری ترشح کند و در نهایت منجر به افزایش ACTH و سپس کورتیزول شود. این یک واکنش کاملاً طبیعی بدن است.
پاسخ: پزشکان با یک آزمایش ساده خون میتوانند میزان ACTH را اندازه بگیرند. از آنجایی که سطح این هورمون در طول روز تغییر میکند، ممکن است نمونه خون در ساعت مشخصی از روز (معمولاً صبح) گرفته شود. گاهی اوقات نیز آزمایشات تحریکی یا مهارکننده انجام میشود تا پاسخ غده هیپوفیز و فوقکلیوی را بررسی کنند.
پاورقی
[1] Adrenocorticotropic Hormone (ACTH)
[2] Pituitary Gland
[3] Adrenal Glands
[4] Cortisol
[5] Hypothalamus
[6] Corticotropin-Releasing Hormone (CRH)
[7] Cushing's Disease
[8] Addison's Disease
