سرخرگهای بزرگ: لولههای انعطافپذیر بدن ما
ساختار سرخرگهای الاستیک: دیوارهای از جنس کشسان
سرخرگهای بزرگ، برخلاف سرخرگهای کوچکتر عضلانی، دیوارههای بسیار ضخیم و انعطافپذیری دارند. این انعطافپذیری به خاطر وجود مقدار زیادی پروتئین ویژهای به نام الاستین۳ است. برای درک بهتر، میتوانید یک بادکنک بلند و محکم را تصور کنید که وقتی باد میشود، کش میآید و وقتی باد آن را خالی میکنیم، به آرامی به حالت اول برمیگردد. سرخرگهای الاستیک دقیقاً همین کار را انجام میدهند.
دیوارهی این سرخرگها از سه لایه اصلی ساخته شده است:
| نام لایه | وظیفه اصلی | مواد تشکیلدهنده |
|---|---|---|
| لایه درونی (لایه داخلی) | ایجاد سطحی صاف برای عبور راحت خون و جلوگیری از لخته شدن | سلولهای پوششی (اندوتلیال) |
| لایه میانی (لایه عضلانی) | انبساط و انقباض برای کنترل فشار خون - این لایه در سرخرگهای الاستیک پر از الیاف الاستین و رشتههای عضلانی صاف است. | الیاف الاستین، رشتههای عضلانی صاف، کلاژن |
| لایه بیرونی (لایه خارجی) | محافظت از سرخرگ و اتصال آن به بافتهای اطراف | بافت همبند |
وظایف حیاتی: تبدیل ضربان به جریان پیوسته
قلب ما مانند یک پمپ قوی اما ضربانی کار میکند. یعنی خون را به صورت «هل، استراحت، هل، استراحت» به داخل سرخرگها میفرستد. اگر سرخرگها سفت و غیرقابل انعطاف بودند، این ضربانها به صورت یک جریان نامنظم و پراسترس به تمام بدن میرسید. اینجاست که نقش اصلی سرخرگهای الاستیک مشخص میشود.
این کار دقیقاً شبیه به استفاده از یک تثبیتکنندهی فشار آب در ساختمانهای بلند است. پمپ آب در طبقه همکف آب را با فشار به سمت بالا میفرستد، اما اگر مخزن یا سیستمی برای تعدیل این فشار نباشد، باز کردن شیر آب در طبقه دهم ممکن است باعث پرش ناگهانی و شدید آب شود یا اصلاً آبی نرسد. سرخرگهای الاستیک همان تثبیتکنندهی بدن هستند.
مهمترین سرخرگهای الاستیک بدن: بزرگراههای اصلی خون
مهمترین سرخرگ الاستیک بدن، آئورت۲ است. آئورت بزرگترین سرخرگ بدن است که مستقیماً از بطن چپ قلب خارج میشود. این سرخرگ، خون پراکسیژن را دریافت کرده و آن را از طریق شاخههای متعدد به تمام قسمتهای بدن میرساند. به غیر از آئورت، سرخرگهای بزرگی که مستقیماً از آئورت منشعب میشوند نیز از نوع الاستیک هستند، مانند:
- سرخرگ سبات (کاروتید) مشترک: که خون را به سر و مغز میبرد.
- سرخرگ زیرترقوهای (سابکلاوین): که خون را به بازوها میرساند.
- سرخرگ ایلیاک مشترک: که خون را به لگن و پاها هدایت میکند.
این سرخرگها بهعنوان اولین مقصدهای خون پس از خروج از قلب، فشار بالایی را تحمل میکنند، بنابراین داشتن خاصیت الاستیک برای آنها ضروری است.
الاستین در برابر کلاژن: یک همکاری مهم
در دیوارهی سرخرگها، دو پروتئین اصلی وجود دارد: الاستین۳ و کلاژن۴. این دو با همکاری هم، هم انعطافپذیری و هم استحکام لازم را فراهم میکنند.
| ویژگی | الاستین | کلاژن |
|---|---|---|
| وظیفه | انعطافپذیری و کشسانی | استحکام و مقاومت در برابر پارگی |
| تشبیه | یک کش لاستیکی محکم | یک طناب محکم |
| نسبت در سرخرگهای الاستیک | زیاد | کمتر (ولی برای استحکام ضروری است) |
تغییرات با افزایش سن و بیماریهای مرتبط
متأسفانه با گذشت زمان، خاصیت الاستیک سرخرگهای بزرگ کاهش مییابد. این فرآیند طبیعی سخت شدن سرخرگها یا تصلب شرایین۵ نام دارد. با افزایش سن، الیاف الاستین در دیوارهی سرخرگها تجزیه شده و به تدریج با پروتئین سفتتر و غیرقابل انعطاف کلاژن جایگزین میشوند. عواملی مانند فشار خون بالا، سیگار کشیدن، دیابت و کلسترول بالا این روند را تسریع میکنند.
وقتی سرخرگها خاصیت الاستیک خود را از دست بدهند، چه اتفاقی میافتد؟
- فشار خون بالا: قلب باید سختتر کار کند تا خون را در رگهای سفت به جریان بیندازد.
- افزایش فشار نبض: تفاوت بین فشار خون در حالت انقباض قلب (سیستول) و استراحت قلب (دیاستول) بیشتر میشود که برای اندامها مضر است.
- خطر آنوریسم: دیوارهی سفت و ضعیفشده ممکن است در نقطهای گشاد شده و یک برآمدگی خطرناک به نام آنوریسم ایجاد کند که در صورت پارگی، خطر جانی دارد.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: خیر. تنها سرخرگهای بسیار بزرگی که مستقیماً از قلب خارج میشوند یا شاخههای اولیهی آنها از نوع الاستیک هستند. سرخرگهای متوسط و کوچکتر، سرخرگهای عضلانی نام دارند که دیوارهی آنها عضلهی صاف بیشتری دارد و وظیفهی اصلیشان توزیع خون به نواحی مختلف بدن با انقباض و انبساط است، نه ذخیرهی فشار.
پاسخ: سه تفاوت اصلی وجود دارد: ۱. سیاهرگها خون را به سمت قلب برمیگردانند، در حالی که سرخرگها خون را از قلب دور میکنند. ۲. فشار خون در سیاهرگها بسیار کمتر است. ۳. دیوارهی سیاهرگها نازکتر و انعطافپذیرتر است، اما آنها الاستین کمتری دارند و برای برگرداندن خون به کمک عضلات اسکلتی و دریچههای داخلی نیازمندند.
پاسخ: اگرچه نمیتوان روند پیری را متوقف کرد، اما با سبک زندگی سالم میتوان سرعت سخت شدن سرخرگها را به میزان قابل توجهی کاهش داد. ورزش منظم، رژیم غذایی کم چربی و کم نمک، حفظ وزن مناسب و دوری از سیگار مهمترین عوامل در حفظ سلامت و انعطافپذیری سرخرگها هستند.
پاورقی
۱سرخرگهای الاستیک (Elastic Arteries): به سرخرگهای بزرگی گفته میشود که در دیوارهی خود دارای مقدار زیادی الیاف الاستیک هستند.
۲آئورت (Aorta): بزرگترین سرخرگ بدن که از بطن چپ قلب شروع شده و خون پراکسیژن را به تمام بدن توزیع میکند.
۳الاستین (Elastin): یک پروتئین کشسان در بافتهای همبند که به ساختارهایی مانند سرخرگها، ریهها و پوست خاصیت ارتجاعی میدهد.
۴کلاژن (Collagen): پروتئین اصلی در بافتهای همبند که استحکام و ساختار را فراهم میکند.
۵تصلب شرایین (Atherosclerosis): بیماری که در آن دیوارهی سرخرگها به دلیل تجمع چربی، کلسترول و سایر مواد سفت و ضخیم میشود.
