رگهای خونی: شبکهی حیات بدن
سیستم گردش خون: یک جادهی پرترافیک
بدن شما مانند یک شهر بزرگ است که نیاز به یک سیستم حملونقل قوی دارد. رگهای خونی، جادههای این شهر هستند که خون را به تمام نقاط بدن میبرند. خون مانند کامیونهای حامل مواد غذایی، اکسیژن و سربازهای دفاعی است. این شبکهی گسترده از سه نوع رگ اصلی تشکیل شده است: سرخرگها، سیاهرگها و مویرگها که هرکدام وظیفهی خاصی بر عهده دارند.
سرخرگها: بزرگراههای خروجی قلب
سرخرگها رگهایی هستند که خون را از قلب به سوی اندامهای مختلف بدن حمل میکنند. دیوارهی این رگها بسیار ضخیم، قوی و ماهیچهای است زیرا باید فشار بالای خونی را که مستقیماً از قلب پمپ میشود، تحمل کنند. به سرخرگ اصلی که از قلب خارج میشود، آئورت۴ میگویند.
برای درک فشار در سرخرگها، تصور کنید یک شلنگ آب را که به یک پمپ قوی وصل است، با دستتان بگیرید. فشار آب در نزدیکی پمپ بسیار زیاد است، درست مانند فشار خون در سرخرگهای نزدیک به قلب.
| ویژگی | سرخرگها | سیاهرگها |
|---|---|---|
| جهت جریان خون | خروج از قلب | ورود به قلب |
| فشار خون | بسیار بالا | پایین |
| ضخامت دیواره | ضخیم و ماهیچهای | نازک و کمماهیچه |
| وجود دریچه | خیر | بله (برای جلوگیری از بازگشت خون) |
| رنگ خون در نمودارها | قرمز (پراکسیژن) | آبی (کماکسیژن) |
سیاهرگها: جادههای بازگشت به قلب
سیاهرگها برخلاف سرخرگها، خون را از اندامهای بدن به سوی قلب بازمیگردانند. فشار خون در این رگها بسیار کمتر است، بنابراین دیوارهی آنها نازکتر و انعطافپذیرتر است. یک ویژگی مهم سیاهرگها، وجود دریچههای لانهکبوتری۵ است. این دریچهها مانند درهای یکطرفه عمل میکنند و از بازگشت خون به عقب (برخلاف جاذبه) جلوگیری میکنند.
وقتی دست خود را پایین میگیرید، رگهای آبی رنگ که روی دستتان دیده میشوند، همان سیاهرگها هستند.
مویرگها: بازار تبادل مواد بدن
مویرگها رگهای بسیار باریک و نازکی هستند که سرخرگها و سیاهرگها را به هم وصل میکنند. کار اصلی آنها تبادل مواد بین خون و سلولهای بدن است. دیوارهی مویرگها آنقدر نازک است که مانند یک صافی عمل میکند و اجازه میدهد اکسیژن و مواد مغذی از خون خارج شده و به سلولها برسند. در عین حال، مواد زائد مانند دیاکسیدکربن از سلولها وارد خون میشوند.
اگر سرخرگها را بزرگراه و سیاهرگها را جادههای اصلی بدانیم، مویرگها مانند کوچههای بنبستی هستند که مستقیماً به درِ هر خانه (سلول) منتهی میشوند و تبادل کالا انجام میدهند.
سفر یک گلبول قرمز در شبکهی رگها
برای درک بهتر همکاری این رگها، سفر یک سلول خونی را دنبال میکنیم:
- شروع از قلب: یک گلبول قرمز پر از اکسیژن، از بطن چپ قلب خارج شده و وارد سرخرگ آئورت میشود.
- حرکت در سرخرگها: این گلبول در شاخهشاخههای سرخرگی کوچکتر حرکت میکند تا به یک عضله، مثلاً عضلهی دست، برسد.
- تبادل در مویرگها: گلبول قرمز وارد شبکهی مویرگی اطراف سلولهای عضله میشود. در اینجا اکسیژن خود را رها کرده و دیاکسیدکربن سلول را دریافت میکند.
- بازگشت توسط سیاهرگها: گلبول قرمز که حالا کماکسیژن است، وارد سیاهرگهای کوچک و سپس بزرگ میشود. دریچههای سیاهرگی مانع از بازگشت او به عقب میشوند.
- پایان سفر در قلب: سیاهرگها، گلبول قرمز را به دهلیز راست قلب بازمیگردانند تا دوباره برای دریافت اکسیژن به شُشها فرستاده شود و چرخه تکرار گردد.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: خیر. خون در همهی رگها قرمز رنگ است. خونِ پراکسیژن در سرخرگها، قرمز روشن و خونِ کماکسیژن در سیاهرگها، قرمز تیره (متمایل به بنفش) است. اینکه سیاهرگها را از روی پوست آبی میبینیم، به دلیل چگونگی عبور نور از پوست و بازتاب آن است، نه رنگ واقعی خون.
پاسخ: دیوارهی مویرگها اگرچه نازک است اما از سلولهای خاصی ساخته شده که مانند یک صافی بسیار دقیق عمل میکنند. آنها فقط به مولکولهای خاصی مانند آب، اکسیژن و مواد مغذی کوچک اجازهی عبور میدهند و مانع از خروج سلولهای بزرگ خونی مانند گلبولهای قرمز یا پروتئینهای بزرگ میشوند.
پاسخ: این فشار به دلیل پمپاژ قوی قلب و وجود خون در سرخرگها است. اگر برش روی یک سرخرگ باشد، خون به صورت جهنده و با فشار بالا خارج میشود زیرا قلب مدام خون را به داخل سرخرگها پمپ میکند. اما خونریزی از سیاهرگها آرامتر و بدون جهش است.
پاورقی
۱ سرخرگها (Arteries)
۲ سیاهرگها (Veins)
۳ مویرگها (Capillaries)
۴ آئورت (Aorta): بزرگترین سرخرگ بدن.
۵ دریچههای لانهکبوتری (Valves): ساختارهایی در سیاهرگها که از بازگشت خون جلوگیری میکنند.
۶ انتشار (Diffusion): حرکت طبیعی مولکولها از ناحیهای با غلظت بالا به ناحیهای با غلظت پایین.
