زبان انسان: کلید گفتار و پنجرهای به دنیای چشایی
ساختار زبان: بیش از یک ماهیچه
زبان قویترین ماهیچهی بدن نسبت به اندازهی خود است و نه از یک، بلکه از هشت ماهیچهی مختلف تشکیل شده است. این ماهیچهها به زبان اجازه میدهند تا در تمام جهات حرکت کند، جمع شود، بچرخد و شکل خود را تغییر دهد. سطح زبان از برجستگیهای کوچکی به نام پاپیلا1 پوشیده شده است که خانهی اصلی جوانههای چشایی هستند.
| نوع پاپیلا | شکل | محل قرارگیری | عملکرد اصلی |
|---|---|---|---|
| قارچیشکل | مانند قارچ های ریز | نوک و کنارههای زبان | حس چشایی و لمس |
| نخیشکل | باریک و کشیده | سراسر زبان | حس لمس و نگه داشتن غذا |
| کاسهای | دیوارهدار، مانند حفره | پشت زبان | حس چشایی (بیشتر طعم تلخی) |
| برگی | چینهای موازی | کنارههای عقب زبان | حس چشایی |
علم چشایی: چگونه مزهها را میچشیم؟
درون پاپیلاها هزاران جوانهی چشایی وجود دارد. هر جوانهی چشایی دارای سلولهای گیرندهی خاصی است که مسئول شناسایی یکی از پنج مزهی اصلی هستند: شیرینی، شوری، ترشی، تلخی و اومامی2 (طعم خوشایند و گوشتی). وقتی غذایی میخوریم، مولکولهای آن در بزاق حل میشوند و به این جوانهها میرسند. سپس این گیرندهها یک پیام الکتریکی به مغز میفرستند و مغز آن را به عنوان یک طعم خاص تفسیر میکند.
فرمول سادهشدهی درک طعم را میتوان اینگونه نشان داد:
$ \text{مولکولهای غذا} + \text{بزاق} \rightarrow \text{گیرندههای جوانهی چشایی} \rightarrow \text{پیام عصبی} \rightarrow \text{مغز} \rightarrow \text{درک طعم} $
زبان و گفتار: نوازندهای در دهان
وقتی صحبت میکنیم، تارهای صوتی در گره صدا (حنجره)3 میلرزند و صدا تولید میکنند. اما این صدا خام و نامفهوم است. این زبان است که با حرکتهای بسیار سریع و دقیق خود، این صدا را به حروف و کلمات قابل فهم تبدیل میکند. برای مثال:
- تلفظ حرف «ت» یا «د» با برخورد نوک زبان به پشت دندانهای پیشین بالا صورت میگیرد.
- تلفظ حرف «ک» یا «گ» با برخورد پشت زبان به سقف دهان (نرمکام) ایجاد میشود.
- تلفظ حرف «ل» نیاز به کنارههای زبان دارد تا هوا از دو طرف آن خارج شود.
بدون این حرکات ظریف و هماهنگ زبان، تولید گفتار واضح غیرممکن خواهد بود.
یک آزمایش ساده: درک عملکرد زبان
برای درک بهتر نقش زبان، این فعالیت کوچک را امتحان کن:
- یک تکه شکلات یا یک توت فرنگی را در دهان بگذار و سعی کن بدون حرکت دادن زبان، مزهی آن را حس کنی. تقریباً غیرممکن است! زیرا زبان باید غذا را به اطرف دهان و روی جوانههای چشایی حرکت دهد.
- حالا سعی کن با نگه داشتن نوک زبان با انگشتان تمیز یا با یک دستمال کاغذی، عبارت «سلام، حالتون خوبه؟» را با صدای بلند بگویی. خواهی دید که تلفظ بسیاری از کلمات به شدت تغییر میکند و واضح نیست. این آزمایش ساده، وابستگی گفتار به حرکت آزادانهی زبان را نشان میدهد.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
خیر، این یک باور غلط بسیار رایج است. همانطور که در مقاله اشاره شد، همهی قسمتهای زبان میتوانند همهی مزهها را تشخیص دهند، اگرچه حساسیت برخی مناطق به برخی طعمها ممکن است کمی بیشتر باشد.
چون حس چشایی ما بسیار به حس بویایی ما وابسته است. وقتی بینی ما به دلیل سرماخوردگی گرفته میشود، مولکولهای بو نمیتوانند به سلولهای بویایی برسند. در نتیجه، مغز اطلاعات کمتری دریافت میکند و طعم غذا «بیمزه» یا «کممزه» به نظر میرسد.
ژنتیک نقش مهمی در این موضوع دارد. تعداد و نوع گیرندههای چشایی، به ویژه برای طعم تلخی، در افراد مختلف میتواند متفاوت باشد. به همین دلیل است که مثلاً یک کودک ممکن است طعم کلم بروکلی را بسیار تلخ حس کند، در حالی که یک بزرگسال آن را ملایم و خوشمزه بداند.
پاورقی
1 پاپیلا (Papillae): برآمدگیهای ریز و میکروسکوپی روی سطح زبان.
2 اومامی (Umami): یک طعم اصلی و خوشایند و گوشتی که اغلب در غذاهای پروتئینی مانند گوشت، پنیر پارمزان و قارچ یافت میشود.
3 حنجره (Larynx): اندام تولید صدا در گلو که به آن «جعبه صدا» نیز میگویند و تارهای صوتی در آن قرار دارند.
