پلاسمای خون: بخش مایع و حیاتی خون
پلاسما چیست و از چه چیزی ساخته شده است؟
اگر یک لوله آزمایش حاوی خون را به مدت چند ساعت به حال خود بگذارید، سلولهای خون به تدریج تهنشین میشوند و مایع زرد رنگی در بالای آن باقی میماند. این مایع، پلاسما است. پلاسما اساساً آب است (حدود 92%) که انبوهی از مواد مهم در آن حل شدهاند. این مواد شامل پروتئینها، مواد مغذی، هورمونها، مواد زائد و الکترولیتها میشوند.
| ترکیب | درصد حجمی | وظیفه اصلی |
|---|---|---|
| آب | 92% | حلال اصلی برای انتقال همه مواد |
| پروتئینها (آلبومین، گلوبولین، فیبرینوژن) | 7% | حفظ فشار خون، انعقاد خون، مبارزه با عفونت |
| سایر مواد (الکترولیتها، مواد مغذی، هورمونها، مواد زائد) | 1% | تغذیه سلولها، انتقال پیام، دفع مواد زائد |
وظایف اصلی پلاسمای خون در بدن
پلاسما مانند یک سیستم حملونقل فوقالعاده برای بدن عمل میکند. وظایف آن بسیار گسترده است:
انتقال مواد: مواد مغذی (مانند گلوکز و آمینواسیدها) را از دستگاه گوارش به سلولهای بدن میرساند و همزمان مواد زائد تولید شده توسط سلولها (مانند اوره) را برای دفع به کلیهها میبرد.
حفظ فشار اسمزی خون: پروتئینهای پلاسما، بهویژه آلبومین، مانند یک آهنربای مولکولی عمل کرده و آب را در داخل رگهای خونی نگه میدارند. این کار از نشت بیش از حد آب به بافتهای اطراف جلوگیری میکند.
انعقاد خون: پروتئین فیبرینوژن موجود در پلاسما، در صورت بروز جراحت، به فیبرین تبدیل میشود و توریمی ایجاد میکند که با به دام انداختن سلولهای خون و پلاکتها، لخته خون را تشکیل میدهد و از خونریزی جلوگیری میکند.
حفظ تعادل اسید و باز (pH): این یکی از حیاتیترین وظایف پلاسما است که در ادامه به طور مفصل به آن میپردازیم.
نقش پلاسما در حمل دیاکسید کربن و حفظ تعادل بدن
سلولهای بدن شما به طور مداوم در حال تولید دیاکسید کربن ($CO_2$) به عنوان یک محصول زائد هستند. اگر این گاز در بدن جمع شود، به اسیدی شدن خون و مسمومیت منجر میشود. بنابراین، باید به طور کارآمد به ریهها منتقل شده و از بدن خارج گردد. پلاسما و گلبولهای قرمز در این فرآیند با هم همکاری میکنند.
دیاکسید کربن به چند روش در خون حمل میشود:
- مقدار کمی (5-7%) مستقیماً در پلاسما حل میشود.
- مقداری (20-30%) به هموگلوبین داخل گلبولهای قرمز متصل میشود.
- بیشترین amount (65-70%) به صورت یون بیکربنات ($HCO_3^-$) در پلاسما حمل میشود.
این تبدیل چگونه رخ میدهد؟ این فرآیند در داخل گلبولهای قرمز خون اتفاق میافتد:
- $CO_2$ از سلولهای بدن خارج شده و وارد پلاسما میشود.
- سپس از پلاسما وارد گلبولهای قرمز میشود.
- در داخل گلبول قرمز، آنزیم خاصی به نام کاهندهی کربنیک3، واکنش زیر را سرعت میبخشد:
$CO_2 + H_2O \rightleftharpoons H_2CO_3 \rightleftharpoons H^+ + HCO_3^-$ - یون بیکربنات ($HCO_3^-$) تولید شده، از گلبول قرمز خارج شده و وارد پلاسما میشود تا به سمت ریهها حمل شود.
- برای حفظ تعادل الکتریکی، یک یون کلرید ($Cl^-$) از پلاسما وارد گلبول قرمز میشود. به این تبادل، تغییر کلرید4 میگویند.
هنگامی که خون به ریهها میرسد، این فرآیند به طور معکوس اتفاق میافتد. $HCO_3^-$ به داخل گلبول قرمز بازمیگردد، به $CO_2$ تبدیل شده و در نهایت از طریق بازدم از بدن خارج میشود.
کاربردهای عملی: از انتقال خون تا تشخیص بیماری
دانش ما دربارهی پلاسما تنها به مباحث علمی محدود نمیشود و در زندگی واقعی و پزشکی کاربردهای فراوانی دارد.
اهدای پلاسما: افراد میتوانند به طور جداگانه پلاسمای خون خود را اهدا کنند. این پلاسما که به آن پلاسمای تازه منجمد شده5 میگویند، برای تولید داروهای حیاتی برای بیماران مبتلا به مشکلات انعقادی، نقص سیستم ایمنی و سوختگیهای شدید استفاده میشود.
تستهای تشخیصی: از آنجایی که پلاسما حاوی پروتئینها، هورمونها و الکترولیتها است، آزمایش روی نمونهی پلاسما میتواند اطلاعات بسیار ارزشمندی دربارهی سلامت کلی بدن، عملکرد کبد و کلیه، و سطح قند خون به پزشکان بدهد. برای مثال، اندازهگیری سطح یون بیکربنات در پلاسما میتواند به پزشک در تشخیص عدم تعادل اسید و باز در بدن کمک کند.
پرسشهای متداول و باورهای نادرست
خیر. پلاسما بخش مایع خون قبل از انعقاد است و حاوی پروتئینهای انعقادی مانند فیبرینوژن میباشد. اما اگر خون منعقد شود، این پروتئینها مصرف میشوند و مایع زرد رنگی که روی لخته باقی میماند، سرم6 نام دارد. بنابراین سرم، پلاسمای بدون فیبرینوژن است.
رنگ زرد پلاسما عمدتاً به دلیل وجود رنگدانهای به نام بیلیروبین7 است که از تجزیهی هموگلوبین گلبولهای قرمز فرسوده به دست میآید. اگر میزان این رنگدانه به دلیلی (مانند برخی بیماریهای کبدی) افزایش یابد، رنگ پلاسما به زرد تیرهتر یا حتی نارنجی متمایل میشود.
خیر، در حال حاضر نمیتوان تمام اجزای پیچیدهی پلاسما را به طور مصنوعی ساخت. به همین دلیل اهدای پلاسما توسط انسانها یک منبع حیاتی برای نجات جان بیماران محسوب میشود. با این حال، محلولهای نمکی (سرم فیزیولوژی) وجود دارند که میتوانند به طور موقت حجم پلاسما را در شرایطی مانند کمآبی شدید افزایش دهند، اما فاقد پروتئینها و سایر عوامل انعقادی هستند.
پاورقی
1 پلاسمای خون (Blood Plasma): بخش مایع و زردرنگ خون که سلولهای خونی در آن شناورند.
2 بیکربنات (Bicarbonate): یک یون ($HCO_3^-$) که نقش اصلی در انتقال دیاکسید کربن و تنظیم pH خون دارد.
3 کاهندهی کربنیک (Carbonic Anhydrase): آنزیمی که سرعت واکنش بین دیاکسید کربن و آب را برای تولید اسید کربنیک افزایش میدهد.
4 تغییر کلرید (Chloride Shift): حرکت یونهای کلرید به داخل گلبولهای قرمز برای متعادل کردن خروج یونهای بیکربنات.
5 پلاسمای تازه منجمد شده (Fresh Frozen Plasma - FFP): محصول خونی حاصل از پلاسمای اهدایی که منجمد شده و برای جایگزینی فاکتورهای انعقادی استفاده میشود.
6 سرم (Serum): بخش مایع خون پس از انعقاد که فاقد فیبرینوژن و دیگر فاکتورهای انعقادی است.
7 بیلیروبین (Bilirubin): یک رنگدانهی زرد که از تجزیهی هموگلوبین به دست میآید.
