حنجره: اندام محافظتکننده نای و تولید صدا
حنجره کجاست و چه شکلی است؟
حنجره در قسمت جلوی گردن و دقیقاً در بالای نای قرار گرفته است. اگر جلوی آینه بایستید و چانهتان را کمی بالا ببرید، برآمدگی کوچکی در گلویتان میبینید که به آن «سیب گلو» یا «تروشا» میگویند. این برآمدگی در واقع بخشی از حنجره است. جنس حنجره از چندین غضروف است که مانند یک قفس محکم از مجرای تنفسی محافظت میکنند. مهمترین این غضروفها، غضروف تیروئید (که سیب گلو را تشکیل میدهد) و غضروف کریکوئید هستند. درون این قفس غضروفی، دو پردهٔ نازک و الاستیک به نام تارهای صوتی قرار دارند.
وظایف اصلی حنجره: محافظت و تولید صدا
حنجره دو کار بسیار مهم انجام میدهد:
۱. محافظت از نای (مسیر هوا): وقتی غذا یا آب میخوریم، باید وارد مری و سپس معده شوند، نه نای و ریهها. حنجره با یک دریچهٔ کوچک به نام اپی گلوت1 از این اتفاق جلوگیری میکند. در هنگام بلع، اپی گلوت مانند یک درپوش، روی حنجره را میپوشاند و مسیر نای را میبندد تا غذا به مسیر درست خود (مری) هدایت شود.
۲. تولید صدا: تارهای صوتی عامل اصلی تولید صدا هستند. وقتی نفس میکشیم، تارهای صوتی باز و شل هستند تا هوا به راحتی عبور کند. اما وقتی میخواهیم حرف بزنیم، مغز به عضلات حنجره فرمان میدهد تا تارهای صوتی را بکشند و به هم نزدیک کنند. هوایی که از ریهها خارج میشود، از بین این تارهای به هم چسبیده عبور میکند و باعث لرزش آنها میشود. این لرزشها در واقع امواج صوتی اولیه را ایجاد میکنند. سپس این امواج در حفرههای بینی و دهان تقویت و به صداهای قابل تشخیصی مانند آواز، حرف زدن یا فریاد تبدیل میشوند.
اجزای تشکیلدهنده حنجره
برای درک بهتر، میتوان حنجره را به بخشهای مختلفی تقسیم کرد که در جدول زیر آورده شدهاند:
| نام جزء | وظیفه | توضیح |
|---|---|---|
| غضروف تیروئید | قاب و ساختار اصلی | بزرگترین غضروف است و «سیب گلو» را تشکیل میدهد. از سایر اجزا محافظت میکند. |
| تارهای صوتی | تولید صدا | دو نوار عضلانی الاستیک که با لرزش خود در برابر جریان هوا، صوت ایجاد میکنند. |
| اپی گلوت1 | محافظت | مانند یک درپوش عمل کرده و در هنگام بلع، مسیر نای را میبندد تا غذا وارد ریه نشود. |
| غضروف کریکوئید | اتصال و پایه | حلقهای شکل است و مانند پایهای برای اتصال حنجره به نای عمل میکند. |
صدای ما چگونه بلند یا زیر میشود؟
حتماً متوجه شدهاید که صدای افراد با یکدیگر فرق دارد. حتی شما میتوانید صدایتان را زیر یا بم کنید. این تغییرات به دلیل کنترل دقیق عضلات روی تارهای صوتی است. فرکانس یا زیروبمی صدا به سرعت لرزش تارهای صوتی بستگی دارد. برای درک این موضوع به فرمول سادهای توجه کنید:
$f = \frac{1}{T}$
در اینجا، $f$ فرکانس (میزان زیر یا بمی صدا) و $T$ دورهٔ تناوب (مدت زمان یک لرزش کامل) است. هرچه تارهای صوتی کشیدهتر و نازکتر شوند، سریعتر مرتعش میشوند ($T$ کوچکتر میشود) و در نتیجه فرکانس بالا رفته و صدای ما زیرتر میشود ($f$ بزرگتر میشود). برعکس، وقتی تارها شل و کوتاهتر باشند، ارتعاش کندتر صورت میگیرد و صدای بمتری تولید میشود. بلندی صدا نیز به میزان فشاری که هوا از ریهها خارج میشود بستگی دارد. فشار بیشتر = دامنهٔ لرزش بزرگتر = صدای بلندتر.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: خیر. هم مردان و هم زنان حنجره و غضروف تیروئید دارند. اما در دوران بلوغ، تحت تأثیر هورمونهای مردانه، غضروف تیروئید در پسران رشد بیشتری میکند و بزرگتر میشود، به همین دلیل برآمدگی آن (سیب گلو) بیشتر به چشم میآید و صدای آنها نیز بمتر میشود.
پاسخ: سرفه یک واکنش دفاعی فوقالعاده و سریع بدن است. وقتی ذرهای غذا یا قطرهای آب به اشتباه به سمت نای برود، اعصاب حساس آن ناحیه سریعاً به مغز هشدار میدهند. مغز بلافاصله دستور میدهد تا یک بازدم قوی و سریع با فشار بسیار بالا از ریهها خارج شود. این انفجار هوا، جسم خارجی را از مسیر نای به بیرون پرتاب میکند و از ریهها محافظت مینماید.
پاسخ: در سرماخوردگی، ویروسها باعث التهاب و تورم در گلو و حنجره میشوند. تارهای صوتی نیز متورم و پر از مخاط میشوند. این تورم باعث میشود نتوانند به درستی و با دامنهٔ کامل مرتعش شوند. در نتیجه ارتعاش آنها نامنظم شده و صدای ما خشن، گرفته یا حتی موقتاً ناپدید میشود.
پاورقی
1 اپی گلوت (Epiglottis): یک برگه یا دریچهٔ غضروفی انعطافپذیر که در پایهٔ زبان قرار دارد و حنجره را در هنگام بلع غذا میپوشاند.
