لیزوزیم (Lysozyme)؛ آنزیم ضدباکتری در بزاق
لیزوزیم چیست و چگونه کشف شد؟
لیزوزیم آنزیمی است که مانند یک قیچی مولکولی کوچک عمل میکند و دیواره سلولی برخی باکتریها را میبرد و از بین میبرد. این آنزیم اولین بار در سال ۱۹۲۲ توسط الکساندر فلمینگ، دانشمند اسکاتلندی که بعدها پنیسیلین را نیز کشف کرد، شناسایی شد. داستان کشف آن جالب است: فلمینگ متوجه شد که مقداری مخاط بینی بهطور تصادفی روی یک ظرف حاوی باکتری ریخته شده و در آن ناحیه، باکتریها از بین رفتهاند! او با کنجکاوی این موضوع را دنبال کرد و در نهایت این ماده مؤثر را در اشک و بزاق نیز یافت و آن را «لیزوزیم» نامید.
این آنزیم یکی از اولین خطوط دفاعی بدن در برابر عوامل بیماریزاست. تصور کنید شما یک بریدگی کوچک روی انگشت خود دارید و بدون فکر کردن، آن را در دهان خود میگذارید. این یک واکنش غریزی است و یکی از دلایل آن، وجود لیزوزیم در بزاق است که بلافاصله شروع به مبارزه با میکروبهای احتمالی میکند.
لیزوزیم چگونه با باکتریها مبارزه میکند؟
برای درک عملکرد لیزوزیم، اول باید بدانیم باکتریها چه ساختاری دارند. بسیاری از باکتریها یک دیواره محکم و ضخیم در اطراف خود دارند، مانند یک قلعه که از آن محافظت میکند. این دیواره از مولکولهای پیچیدهای به نام «پپتیدوگلیکان»1 ساخته شده است.
البته باید توجه داشت که لیزوزیم تنها بر روی باکتریهایی که دیواره پپتیدوگلیکانی دارند مؤثر است و بر باکتریهای فاقد این دیواره یا ویروسها تأثیر چندانی ندارد.
لیزوزیم در کجای بدن ما یافت میشود؟
این آنزیم محافظ در بسیاری از ترشحات بدن وجود دارد تا از ورود میکروبها از طریق مجاری مختلف به بدن جلوگیری کند. مهمترین مکانها عبارتاند از:
| منبع | نقش و اهمیت |
|---|---|
| بزاق دهان | نخستین سد دفاعی در برابر باکتریهای موجود در غذا و نوشیدنیها. به سلامت دهان و دندان کمک میکند. |
| اشک چشم | از سطح چشم در برابر عفونتهای باکتریایی محافظت میکند. وقتی گردوغباری وارد چشم میشود، اشک ریخته میشود تا هم ذرات را بشوید و هم با لیزوزیم خود باکتریها را از بین ببرد. |
| مخاط بینی | هوایی که تنفس میکنیم پر از ذرات ریز و میکروب است. مخاط بینی این ذرات را به دام میاندازد و لیزوزیم موجود در آن، باکتریها را خنثی میکند. |
| شیر مادر | نوزادان سیستم ایمنی کاملی ندارند. لیزوزیم موجود در شیر مادر به محافظت از نوزاد در برابر عفونتهای رودهای و دیگر بیماریها کمک شایانی میکند. |
| سفیده تخممرغ | لیزوزیم در سفیده تخممرغ به مقدار بسیار زیادی وجود دارد و از جنین در حال رشد در برابر باکتریها محافظت میکند. این منبع، مهمترین منبع برای استخراج صنعتی لیزوزیم است. |
کاربردهای شگفتانگیز لیزوزیم در صنعت و پزشکی
انسان از خاصیت ضدباکتریایی لیزوزیم در زمینههای مختلف استفاده میکند. از آنجایی که این آنزیم یک ماده طبیعی است، استفاده از آن بسیار ایمن و بیخطر محسوب میشود.
صنایع غذایی: از لیزوزیم به عنوان یک نگهدارنده طبیعی در مواد غذایی استفاده میشود. برای مثال، در تولید پنیر، از آن برای جلوگیری از فاسد شدن پنیر توسط باکتریهای نامطلوب استفاده میکنند. همچنین در صنایع گوشت و ماهی برای افزایش ماندگاری محصولات به کار میرود.
داروسازی: لیزوزیم در ساخت برخی داروها، بهویژه داروهای مربوط به گلو درد و عفونتهای دهانی استفاده میشود. قرصهای مکیدی که برای گلودرد مصرف میشوند، اغلب حاوی لیزوزیم هستند تا باکتریهای موجود در گلو را از بین ببرند.
محصولات بهداشتی: امروزه در فرمولاسیون برخی خمیردندانها، آدامسها و حتی آبنباتها از لیزوزیم استفاده میشود تا به سلامت دهان و دندان کمک کند و با باکتریهای مسبب پوسیدگی دندان و بوی بد دهان مبارزه نماید.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
خیر. لیزوزیم فقط روی باکتریهایی مؤثر است که دیواره سلولی از جنس پپتیدوگلیکان داشته باشند. بسیاری از باکتریهای بیماریزا این دیواره را دارند، اما برخی باکتریها و تمامی ویروسها فاقد این دیواره هستند، بنابراین لیزوزیم بر آنها تأثیری ندارد. این یکی از دلایلی است که ما به سیستم ایمنی پیچیدهتری نیاز داریم.
لیزوزیم یک سد دفاعی قوی است، اما شکستناپذیر نیست. زمانی که مقدار باکتریها بسیار زیاد باشد (مثلاً به دلیل رعایت نکردن بهداشت دهان و دندان) یا زمانی که باکتریها لایه محافظی به نام «پلاک»3 درست کنند، لیزوزیم نمیتواند به راحتی به آنها نفوذ کند. بنابراین، وجود لیزوزیم به این معنی نیست که میتوانیم مسواک زدن را فراموش کنیم!
اگرچه سفیده تخممرغ منبع غنی لیزوزیم است، اما مصرف آن به صورت خام به طور کلی توصیه نمیشود. زیرا احتمال آلودگی با باکتری سالمونلا وجود دارد که لیزوزیم بر آن تأثیر کمی دارد. بهتر است تخممرغ به صورت پخته مصرف شود تا هم از فواید آن بهره ببریم و هم در برابر خطرات احتمالی در امان باشیم.
پاورقی
1 پپتیدوگلیکان (Peptidoglycan): یک پلیمر شبکۀ بزرگ و محکم که دیواره سلولی باکتریهای گرم مثبت و منفی را تشکیل میدهد.
2 لیز (Lysis): در زیستشناسی به فرآیند تجزیۀ یا از هم پاشیدن یک سلول، اغلب به دلیل آسیب دیدن غشای آن، گفته میشود.
3 پلاک (Plaque): یک لایه نرم و چسبناک از باکتری که به طور مداوم روی دندانها تشکیل میشود.
4 Lysozyme: معادل انگلیسی لیزوزیم.
