رشته آرگونومی در ایران با توجه به اهمیت سلامت شغلی و نیاز به بهینهسازی محیطهای کاری، به یکی از رشتههای حیاتی و مورد نیاز کشور تبدیل شده است. این رشته ترکیبی از دانش مهندسی، روانشناسی، علوم پایه و مدیریت است که فرصتهای شغلی متنوعی را در حوزههایی مانند طراحی محیط کار، بهبود شرایط کاری، کاهش حوادث ناشی از کار و ارتقای بهرهوری پیش روی فارغالتحصیلان قرار میدهد. در این راهنمای جامع، به بررسی تمام جنبههای رشته آرگونومی در ایران میپردازیم.
-1 معرفی کلی رشته
تعریف رشته و جایگاه آن در نظام آموزشی ایران
رشته آرگونومی یکی از رشتههای مهم گروه مهندسی و علوم پایه در ایران است که در مقاطع کارشناسی، ارشد و دکتری در دانشگاههای صنعتی، علوم پزشکی و آزاد ارائه میشود. این رشته زیر نظر وزارت علوم، تحقیقات و فناوری قرار داشته و به عنوان یکی از رشتههای کلیدی در حوزه سلامت شغلی و بهینهسازی سیستمها شناخته میشود. بر اساس آخرین آمار وزارت علوم (۱۴۰۲)، این رشته با بیش از ۱۰ هزار دانشجوی فعال، یکی از رشتههای رو به رشد مهندسی در ایران است.
اهداف اصلی آموزش
اهداف اصلی آموزش رشته آرگونومی در ایران شامل تربیت متخصصانی با تواناییهای زیر است:
طراحی محیطهای کاری ایمن و کارآمد
بهبود شرایط شغلی و کاهش خستگی
کاهش حوادث ناشی از کار
ارتقای بهرهوری و کیفیت کار
توسعه سیستمهای انسانمحور
طراحی محیطهای کاری ایمن و کارآمد
بهبود شرایط شغلی و کاهش خستگی
کاهش حوادث ناشی از کار
ارتقای بهرهوری و کیفیت کار
توسعه سیستمهای انسانمحور
تاریخچه و پیشینه
ریشههای آموزش آرگونومی در ایران به دهه ۱۳۶۰ بازمیگردد که اولین دورههای آرگونومی در دانشگاه تهران و صنعتی امیرکبیر برگزار شد. در دهه ۱۳۷۰، با توجه به افزایش حوادث ناشی از کار و نیاز به بهبود شرایط کاری، این رشته با گسترش چشمگیری همراه شد. در سالهای اخیر، با توجه تاکید بر سلامت شغلی و بهرهوری، اهمیت این رشته بیش از پیش افزایش یافته است. بر اساس گزارش مرکز تحقیقات آرگونومی (۱۴۰۱)، از سال ۱۳۹۰ تاکنون، ظرفیت پذیرش این رشته در کشور بیش از ۱۵۰٪ افزایش یافته است.
-2 محتوای آموزشی و دروس
مرور دروس عمومی، پایه و تخصصی
| نوع دروس | نمونه دروس | تعداد واحد |
|---|---|---|
| دروس عمومی | فارسی، معارف اسلامی، انقلاب اسلامی، تربیت بدنی، زبان عربی | ۲۰ واحد |
| دروس پایه | ریاضیات، فیزیک، شیمی، آمار، زیستشناسی، روانشناسی عمومی | ۳۵ واحد |
| دروس تخصصی | آرگونومی فیزیکی، آرگونومی شناختی، آرگونومی سازمانی، طراحی محیط کار، آنتروپومتری، بهداشت حرفهای | ۷۰ واحد |
مهارتها و تواناییهای کسب شده
فارغالتحصیلان این رشته مهارتهای متنوعی کسب میکنند که شامل:
مهارتهای طراحی: طراحی محیط کار، ابزارها و تجهیزات
مهارتهای ارزیابی: ارزیابی ریسکهای شغلی، آنالیز مشاغل
مهارتهای مدیریتی: مدیریت بهداشت و ایمنی، بهینهسازی سیستمها
مهارتهای تحقیقاتی: تحقیق در آرگونومی، توسعه روشهای نوین
مهارتهای ارتباطی: ارتباط با کارگران و مدیران
مهارتهای طراحی: طراحی محیط کار، ابزارها و تجهیزات
مهارتهای ارزیابی: ارزیابی ریسکهای شغلی، آنالیز مشاغل
مهارتهای مدیریتی: مدیریت بهداشت و ایمنی، بهینهسازی سیستمها
مهارتهای تحقیقاتی: تحقیق در آرگونومی، توسعه روشهای نوین
مهارتهای ارتباطی: ارتباط با کارگران و مدیران
تفاوتهای مقطع کارشناسی، ارشد و دکتری
| مقطع تحصیلی | تمرکز اصلی | مدت زمان | خروجی مورد انتظار |
|---|---|---|---|
| کارشناسی | آموزش اصول و مبانی آرگونومی | ۴ سال | کارشناس آرگونومی برای ورود به بازار کار |
| کارشناسی ارشد | تخصص در شاخههای خاص آرگونومی | ۲ سال | متخصص ارشد یا پژوهشگر |
| دکتری | پژوهش بنیادین در حوزه آرگونومی | ۴-۵ سال | پژوهشگر و استاد دانشگاه |
-3 بازار کار و آینده شغلی
فرصتهای شغلی در بخش دولتی و خصوصی
بخش دولتی
وزارت کار: ادارات تعاون، کار و رفاه اجتماعی
وزارت بهداشت: شبکههای بهداشت
سازمانهای استاندارد: تدوین استانداردها
وزارت بهداشت: شبکههای بهداشت
سازمانهای استاندارد: تدوین استانداردها
بخش خصوصی
صنایع بزرگ: نفت، گاز، پتروشیمی، فولاد
شرکتهای مشاورهای: مشاوره HSE و آرگونومی
شرکتهای پیمانکاری: پروژههای صنعتی
شرکتهای مشاورهای: مشاوره HSE و آرگونومی
شرکتهای پیمانکاری: پروژههای صنعتی
موقعیتهای شغلی در داخل و خارج از کشور
موقعیتهای شغلی داخلی
کارشناس آرگونومی در صنایع
مشاور بهداشت و ایمنی
طراح محیط کار
مدیر HSE در سازمانها
پژوهشگر در حوزه آرگونومی
مشاور بهداشت و ایمنی
طراح محیط کار
مدیر HSE در سازمانها
پژوهشگر در حوزه آرگونومی
موقعیتهای شغلی خارجی
متخصص طراحی سیستمهای انسانمحور
کارشناس ارزیابی ریسکهای شغلی
مشاور آرگونومی صنعتی
پژوهشگر در حوزه سلامت شغلی
کارشناس ارزیابی ریسکهای شغلی
مشاور آرگونومی صنعتی
پژوهشگر در حوزه سلامت شغلی
وضعیت اشتغال و تقاضای بازار
بر اساس گزارش مرکز آمار ایران (۱۴۰۲)، نرخ بیکاری فارغالتحصیلان آرگونومی ۱۳.۵٪ است که نزدیک به میانگین نرخ بیکاری کل فارغالتحصیلان است. با این حال، بر اساس آمار پلتفرم Jobinja (۱۴۰۲)، متوسط درآمد یک کارشناس آرگونومی در تهران بین ۸ تا ۱۶ میلیون تومان بسته به تخصص و سابقه کار است. تقاضا برای متخصصان آرگونومی در صنایع بزرگ و شرکتهای مشاورهای در سالهای اخیر افزایش چشمگیری داشته است.
-4 مهارتها و تواناییهای مورد نیاز دانشجویان
ویژگیهای شخصیتی و علمی برای موفقیت
برای موفقیت در این رشته، ویژگیهای زیر ضروری است:
دقت و توجه به جزئیات
خلاقیت و نوآوری
توانایی تحلیل و حل مسئله
روحیه کار تیمی
علاقه به بهبود شرایط زندگی دیگران
دقت و توجه به جزئیات
خلاقیت و نوآوری
توانایی تحلیل و حل مسئله
روحیه کار تیمی
علاقه به بهبود شرایط زندگی دیگران
مهارتهای نرم و سخت
مهارتهای سخت (Hard Skills)
تسلط بر اصول آرگونومی
دانش طراحی محیط کار
آشنایی با استانداردهای HSE
تسلط بر نرمافزارهای طراحی
دانش آنتروپومتری و بیومکانیک
دانش طراحی محیط کار
آشنایی با استانداردهای HSE
تسلط بر نرمافزارهای طراحی
دانش آنتروپومتری و بیومکانیک
مهارتهای نرم (Soft Skills)
ارتباط موثر با کارگران و مدیران
توانایی آموزش و انتقال دانش
مدیریت پروژههای بهبود
رهبری تیمهای HSE
مذاکره برای پیادهسازی سیستمها
توانایی آموزش و انتقال دانش
مدیریت پروژههای بهبود
رهبری تیمهای HSE
مذاکره برای پیادهسازی سیستمها
-5 دانشگاههای مطرح ارائهدهنده این رشته در ایران
| دانشگاه | شهر | رتبه کشوری (ISC 1402) | ویژگیهای متمایز |
|---|---|---|---|
| تهران | تهران | ۱ | قدیمیترین، اساتید برجسته |
| صنعت امیرکبیر | تهران | ۲ | تمرکز بر آرگونومی صنعتی |
| صنعتی شریف | تهران | ۳ | آرگونومی شناختی |
| صنعتی اصفهان | اصفهان | ۴ | طراحی محیط کار |
| علوم پزشکی تهران | تهران | ۵ | آرگونومی بهداشتی |
| صنعت سهند | تبریز | ۶ | آرگونومی سازمانی |
| آزاد اسلامی | تهران | ۷ | مدیریت HSE |
| صنعت خواجه نصیرالدین طوسی | مشهد | ۸ | آرگونومی فیزیکی |
-6 مزایا و معایب رشته
مزایا
اهمیت حیاتی برای سلامت شغلی جامعه
فرصتهای شغلی متنوع در بخش دولتی و خصوصی
درآمد مناسب برای متخصصان باتجربه
تاثیر مستقیم بر کاهش حوادث ناشی از کار
امکان کار در صنایع بزرگ و پیشرو
امکان بینالمللی شدن با دریافت گواهینامههای معتبر
فرصتهای شغلی متنوع در بخش دولتی و خصوصی
درآمد مناسب برای متخصصان باتجربه
تاثیر مستقیم بر کاهش حوادث ناشی از کار
امکان کار در صنایع بزرگ و پیشرو
امکان بینالمللی شدن با دریافت گواهینامههای معتبر
چالشها و محدودیتها
مسئولیت سنگین در قبال سلامت کارگران
نیاز به کار در محیطهای صنعتی و گاهی خطرناک
فشار روانی ناشی از مدیریت بحرانها
مقاومت برخی مدیران در پیادهسازی سیستمها
نیاز به بهروزرسانی مستقل دانش و مهارتها
چالشهای اجرایی در صنایع کوچک
نیاز به کار در محیطهای صنعتی و گاهی خطرناک
فشار روانی ناشی از مدیریت بحرانها
مقاومت برخی مدیران در پیادهسازی سیستمها
نیاز به بهروزرسانی مستقل دانش و مهارتها
چالشهای اجرایی در صنایع کوچک
-7 مسیرهای کارآفرینی این رشته
مسیر اول: شرکت مشاوره آرگونومی
مشتری هدف: صنایع کوچک و متوسط، شرکتها، سازمانها
محصول/خدمت: مشاوره آرگونومی، ارزیابی ریسک، طراحی محیط کار
مدل درآمدی: دریافت هزینه به صورت پروژهای، قراردادهای بلندمدت، خدمات پشتیبانی
مهارتها و ابزارهای لازم: تخصص در آرگونومی، دانش قوانین، توانایی مشاوره، مدیریت پروژه
محصول/خدمت: مشاوره آرگونومی، ارزیابی ریسک، طراحی محیط کار
مدل درآمدی: دریافت هزینه به صورت پروژهای، قراردادهای بلندمدت، خدمات پشتیبانی
مهارتها و ابزارهای لازم: تخصص در آرگونومی، دانش قوانین، توانایی مشاوره، مدیریت پروژه
مسیر دوم: طراحی و تولید تجهیزات ارگونومیک
مشتری هدف: صنایع، ادارات، عموم مردم
محصول/خدمت: طراحی و تولید تجهیزات اداری و صنعتی ارگونومیک
مدل درآمدی: فروش تجهیزات، خدمات پس از فروش
مهارتها و ابزارهای لازم: دانش طراحی صنعتی، تولید، بازاریابی
محصول/خدمت: طراحی و تولید تجهیزات اداری و صنعتی ارگونومیک
مدل درآمدی: فروش تجهیزات، خدمات پس از فروش
مهارتها و ابزارهای لازم: دانش طراحی صنعتی، تولید، بازاریابی
مسیر سوم: آموزش و تربیت نیروی انسانی
مشتری هدف: صنایع، شرکتها، سازمانها، افراد علاقهمند
محصول/خدمت: دورههای آموزشی HSE، کارگاههای آرگونومی، گواهینامههای معتبر
مدل درآمدی: فروش دورهها، برگزاری کارگاهها، صدور گواهینامه
مهارتها و ابزارهای لازم: تسلط بر مفاهیم آرگونومی، توانایی آموزش، مدیریت پلتفرمهای آموزشی
محصول/خدمت: دورههای آموزشی HSE، کارگاههای آرگونومی، گواهینامههای معتبر
مدل درآمدی: فروش دورهها، برگزاری کارگاهها، صدور گواهینامه
مهارتها و ابزارهای لازم: تسلط بر مفاهیم آرگونومی، توانایی آموزش، مدیریت پلتفرمهای آموزشی
مسیر چهارم: نرمافزارهای ارزیابی و مدیریت آرگونومی
مشتری هدف: صنایع، شرکتها، سازمانها
محصول/خدمت: نرمافزارهای ارزیابی ریسک، سیستمهای مدیریت HSE، پلتفرمهای آموزشی
مدل درآمدی: فروش نرمافزار، اشتراک ماهانه، خدمات پشتیبانی فنی
مهارتها و ابزارهای لازم: دانش آرگونومی، برنامهنویسی، مدیریت پروژههای نرمافزاری
محصول/خدمت: نرمافزارهای ارزیابی ریسک، سیستمهای مدیریت HSE، پلتفرمهای آموزشی
مدل درآمدی: فروش نرمافزار، اشتراک ماهانه، خدمات پشتیبانی فنی
مهارتها و ابزارهای لازم: دانش آرگونومی، برنامهنویسی، مدیریت پروژههای نرمافزاری
-8 روایتهای واقعی دانشجویان و فارغالتحصیلان این رشته
روایت اول
پس از فارغالتحصیلی از دانشگاه تهران، با دوستانم یک شرکت مشاوره آرگونومی تاسیس کردیم. اولین پروژه ما بهینهسازی محیط کار در یک کارخانه تولید لوازم خانگی بود. چالش اصلی مقاومت مدیریت کارخانه در برابر تغییرات بود. با ارائه گزارشهای دقیق از صرفهجویی اقتصادی، توانستیم آنها را متقاعد کنیم. امروز پس از ۴ سال، با ۱۵ مشاور همکاری میکنیم و درآمد ماهانهمان به ۱۲۰ میلیون تومان رسیده است.
روایت دوم
در دوران کارشناسی ارشد، روی پروژهای برای طراحی صندلی ارگونومیک برای کارمندان اداری کار کردم. پس از فارغالتحصیلی، این ایده را به یک کسبوکار تبدیل کردم. بزرگترین چالش جذب سرمایه و تولید انبوه بود. با کمک یک سرمایهگذار، خط تولید کوچکی راهاندازی کردم. امروز صندلیهای ما در بیش از ۱۰۰ سازمان استفاده میشود و ماهانه ۵۰ میلیون تومان درآمد داریم. بهترین بخش، دیدن رضایت کارمندان از شرایط بهبودیافته کاریشان است.
روایت سوم
با مدرک کارشناسی آرگونومی، در یک شرکت بزرگ صنعتی مشغول شدم. پس از کسب تجربه، تصمیم به تاسیس شرکت آموزشی در حوزه HSE گرفتم. اولین چالش جذب مخاطب و طراحی دورههای کاربردی بود. با همکاری اساتید دانشگاه، دورههای باکیفیتی ارائه کردیم. امروز شرکت ما به عنوان یکی از مراکز معتبر آموزش HSE در کشور شناخته میشود و درآمد سالانهمان به ۹۰۰ میلیون تومان رسیده است. رضایت اصلی از کمک به کاهش حوادث در صنایع مختلف است.
