زبان اشاره؛ گفتگویی بیصدا با حرکت دستها
آشنایی با روشی ارتباطی که در آن دستها، انگشتان و حالت چهره جای کلمات را میگیرند
زبان اشاره یک روش ارتباطی کامل و طبیعی است که در آن به جای گفتار از حرکت دستها، وضعیت انگشتان، جهت کف دست و حتی حالت ابرو و دهان برای انتقال مفهوم استفاده میشود. این زبان مانند هر زبان دیگری دارای دستور زبان، واژگان و ساختار مخصوص به خود است و فقط مختص به افراد ناشنوا نیست؛ بلکه بسیاری از شنواها نیز برای برقراری ارتباط در محیطهای شلوغ، فاصلههای دور یا هنگام گفتگو با افراد دارای اختلال شنوایی از آن بهره میبرند. زبان اشاره در سراسر جهان تنوع زیادی دارد و هر کشور یا منطقهای، زبان اشاره مخصوص خود را دارد که با زبان اشاره کشور دیگر تفاوت دارد.
ساختار و اجزای اصلی زبان اشاره
زبان اشاره از چند عامل مهم تشکیل شده است که همگی با هم معنا را میسازند. نخستین و مهمترین جزء، شکل دست است. هر حرف یا کلمه با شکل خاصی از انگشتان نمایش داده میشود. برای نمونه، برای نمایش عدد 1، معمولاً انگشت اشاره را بالا میبریم و برای عدد 2، دو انگشت اشاره و وسط را باز میکنیم. دومین عامل، جایگاه دست در فضا است. دست ممکن است در جلوی صورت، کنار گوش، روی سینه یا در نقاط دیگر قرار بگیرد. برای نمونه، اشاره به پیشانی معمولاً نشاندهندهٔ موضوعات ذهنی و فکری است.
سومین عامل، جهت حرکت دست است. یک حرکت ممکن است از بالا به پایین، از چپ به راست، یا به سمت جلو یا عقب انجام شود. چهارمین عامل، حالت چهره و حرکت ابرو و چشمهاست که نقش دستور زبان را بازی میکنند. برای نمونه، بالا بردن ابروها هنگام انجام یک حرکت، نشاندهندهٔ پرسشی بودن جمله است. این چهار عامل در کنار هم، مانند کلمات و دستور زبان در گفتار، به شکلگیری معنا کمک میکنند. زبان اشاره از نظر سرعت انتقال اطلاعات، به اندازهٔ زبان گفتاری کارآمد است و حتی میتوان با آن شعر گفت یا داستان تعریف کرد.
نکته:
در زبان اشاره، ترتیب قرار گرفتن اجزای جمله ممکن است با گفتار تفاوت داشته باشد. برای نمونه، در برخی از زبانهای اشاره، ابتدا مفعول و سپس فعل و فاعل بیان میشود. این تفاوتها نشان میدهد که زبان اشاره، فقط ترجمهٔ دستی گفتار نیست، بلکه زبانی مستقل با ساختار ویژهی خود است.
کاربردهای زبان اشاره در زندگی روزمره
بسیاری از مردم گمان میکنند که زبان اشاره فقط برای افراد ناشنوا کاربرد دارد، در حالی که این زبان در موقعیتهای گوناگون برای همهٔ افراد مفید است. یک کاربرد ساده و روزمره، برقراری ارتباط در محیطهای پرسر و صدا مانند کارخانهها، زمینهای ورزشی یا بازارهای شلوغ است که صحبت کردن با صدای بلند ممکن نیست یا شنیده نمیشود. کاربرد دیگر، گفتگو از فاصلهٔ دور است؛ برای نمونه، دو دانشآموز در دو سوی حیاط مدرسه میتوانند با چند حرکت ساده، منظور خود را به یکدیگر برسانند.
همچنین زبان اشاره به افرادی که به دلایل پزشکی یا حادثه به طور موقت توانایی سخن گفتن را از دست دادهاند، کمک میکند تا بتوانند نیازهای خود را بیان کنند. در حوزهٔ آموزش، معلمان از زبان اشاره برای تدریس به دانشآموزان دارای مشکلات شنوایی بهره میبرند و حتی برخی از والدین به کودکان خردسال خود که هنوز توانایی سخن گفتن ندارند، با حرکات ساده اشاره، مفاهیم اولیه مانند گرسنگی، تشنگی یا خواب را آموزش میدهند. این نشان میدهد که زبان اشاره یک ابزار ارتباطی عمومی و همگانی است.
| ویژگی | زبان اشاره | زبان گفتاری |
|---|---|---|
| کانال انتقال | بینایی (دست و چهره) | شنوایی (صوت) |
| نیاز به نور | بله، برای دیدن حرکات نیاز به روشنایی است | خیر، در تاریکی نیز قابل استفاده است |
| امکان استفاده در فضای شلوغ | بسیار بالا، نیازی به صدا نیست | کم، صدا با نویز محیط تداخل دارد |
| دستور زبان | مستقل و متفاوت از گفتار | وابسته به قواعد دستوری گفتار |
پرسشهای رایج و ابهامها دربارهٔ زبان اشاره
آیا زبان اشاره در سراسر جهان یکسان است؟
خیر، زبان اشاره مانند زبان گفتاری، در هر کشور و منطقه متفاوت است. برای نمونه، زبان اشارهٔ ایرانی با زبان اشارهٔ انگلیسی یا ترکی تفاوت دارد. حتی در یک کشور، ممکن است گویشهای محلی مختلفی از زبان اشاره وجود داشته باشد.
آیا زبان اشاره فقط با دست انجام میشود؟
نه، بخش مهمی از معنا با حالت چهره، حرکت سر، ابرو و دهان منتقل میشود. برای نمونه، خم کردن ابروها میتواند نشاندهندهٔ تأکید یا تعجب باشد. به همین دلیل، زبان اشاره یک ارتباط تمامبدن است، نه فقط حرکات دست.
آیا همهٔ ناشنوایان از یک زبان اشاره استفاده میکنند؟
خیر، ناشنوایان هر کشور، زبان اشارهٔ مخصوص همان کشور را یاد میگیرند. همچنین ناشنوایانی که در مدارس خاص یا با خانوادههای ناشنوا بزرگ شدهاند، ممکن است گویش خاص خود را داشته باشند.
آیا زبان اشاره از الفبای گفتاری پیروی میکند؟
خیر، زبان اشاره یک سیستم مستقل است و الفبای دستی (که در آن هر حرف با یک شکل دست نمایش داده میشود) فقط یکی از بخشهای آن است. بیشتر واژگان زبان اشاره، نشانههای تصویری و قراردادی هستند که مستقیماً معنا را منتقل میکنند و نیازی به هجی کردن ندارند.
آنچه باید به خاطر بسپاریم
زبان اشاره یک زبان کامل و غنی است که با تکیه بر حرکت دست، حالت چهره و جایگاه دست در فضا، مفاهیم را منتقل میکند. این زبان نه تنها برای ناشنوایان، بلکه برای همهٔ افراد در موقعیتهای گوناگون مانند محیطهای شلوغ، فاصلههای دور یا هنگام یادگیری به کودکان خردسال کاربرد دارد. هر کشوری زبان اشارهٔ مخصوص خود را دارد و این زبان دارای دستور زبان و واژگان مستقل است. شناخت زبان اشاره، به ما کمک میکند تا با جامعتری از افراد ارتباط برقرار کنیم و دنیای ارتباطات را فراتر از صدا ببینیم.