قابلیت؛ یعنی «میتوانم» و «میشود»
قابلیت ذاتی و اکتسابی؛ تفاوت در چیست؟
قابلیتهای انسان به دو دسته تقسیم میشوند: قابلیتهای ذاتی که با تولد همراه ما هستند و قابلیتهای اکتسابی که در طول زندگی و با تمرین به دست میآیند. استعداد در موسیقی، نقاشی یا ورزشهای خاص اغلب جنبهٔ ذاتی دارند؛ یعنی برخی از افراد بهطور طبیعی در آن زمینهها بهتر عمل میکنند. اما این به معنای پایان راه نیست. بسیاری از مهارتها مانند نویسندگی، برنامهنویسی، آشپزی یا حتی حل مسئلههای ریاضی، قابلیتهایی اکتسابی هستند که با پشتکار و تمرین به دست میآیند. برای نمونه، دانشآموزی که در ریاضی ضعیف است، با تمرین منظم و حل کردن مسئلههای گوناگون، میتواند قابلیت خود را در این درس به مقدار چشمگیری افزایش دهد. بنابراین، تفاوت اصلی بین این دو نوع قابلیت در منشأ آنهاست؛ یکی هدیهٔ تولد و دیگری حاصل تلاش و کوشش.
| ویژگی | قابلیت ذاتی | قابلیت اکتسابی |
|---|---|---|
| منشأ | همراه با تولد و ژنها | حاصل تمرین، آموزش و تجربه |
| نمونه | صدا و آواز خوب، سرعت بالا در دویدن | نوشتن انشای خوب، حل کردن جدول ضرب |
| میزان تغییرپذیری | کمترین تغییر، اما قابل پرورش | بسیار بالا و وابسته به کوشش |
قابلیتها چگونه کشف و پرورش مییابند؟
بسیاری از دانشآموزان نمیدانند که در چه زمینهای توانایی دارند. برای کشف قابلیتهای خود، باید در فعالیتهای گوناگون شرکت کنید. امتحان کردن کارهای جدید، مانند شرکت در کلاس خوشنویسی، تیم ورزشی، گروه سرود یا حتی کمک در آشپزخانه، راهی عالی برای کشف استعدادهای پنهان است. همچنین، شکست و ناکامی در یک کار به معنای نداشتن قابلیت نیست؛ بلکه نشان میدهد که باید شیوهٔ دیگری را امتحان کنید یا بیشتر تمرین کنید. پرورش قابلیتها نیاز به سه عنصر اصلی دارد: نخست، "تمرین مداوم"؛ یعنی هر روز زمانی را به آن کار اختصاص دهید. دوم، "بازخورد گرفتن"؛ از معلم، مربی یا دوستان خود بخواهید که نقاط قوت و ضعف شما را بگویند. سوم، "صبوری"؛ زیرا پیشرفت معمولاً تدریجی است و یکشبه به دست نمیآید. به یاد داشته باشید که حتی ورزشکاران بزرگ نیز روزی مبتدی بودهاند و با تکرار و پشتکار به قابلیتهای بالایی دست یافتهاند.
پرسشهای چالشی دربارهٔ قابلیتها
پاسخ: بله، قطعاً. استعداد ذاتی فقط یک شروع خوب است، اما موفقیت نهایی به تلاش و پشتکار بستگی دارد. بسیاری از افراد بدون استعداد اولیه، با تمرین سخت به مهارتهای بسیار بالایی دست یافتهاند. برای نمونه، نویسندهٔ بزرگی که انشاهایش در دوران مدرسه ضعیف بوده، با مطالعه و نوشتن مداوم به توانایی بالایی رسیده است. پس قابلیت، بیشتر از آنکه هدیه باشد، یک مسیر است.
پاسخ: قابلیت فقط به درس ختم نمیشود. تواناییهایی مثل گوش دادن خوب، همدلی با دیگران، مدیریت زمان، و حتی شوخطبعی نیز نوعی قابلیت هستند که در زندگی روزمره و روابط اجتماعی بسیار کارآمدند. این مهارتها به اندازهٔ نمرهٔ ریاضی یا علوم اهمیت دارند و میتوانند شما را در آینده به فردی موفق و محبوب تبدیل کنند.
پاسخ: علاقه معمولاً نقطهٔ شروع است، اما قابلیت واقعی وقتی آشکار میشود که در انجام آن کار پیشرفت میکنید و دیگران نیز آن را تأیید میکنند. اگر به کاری علاقه دارید اما در آن پیشرفت نمیکنید، شاید نیاز به تغییر روش یادگیری دارید. بهترین راه، شرکت در مسابقه، نمایشگاه یا ارائهٔ کار خود به دیگران و گرفتن بازخورد است. موفقیت در رقابتها و دیدن نتیجهٔ تلاشتان، نشانهٔ خوبی برای وجود قابلیت است.