آشنایی با آرایهٔ تضمین
تضمین یکی از آرایههای ادبی است که در آن نویسنده یا شاعر، بخشی از شعر یا سخن دیگری را در نوشته یا گفتار خود میگنجاند. این کار نه تنها به زیبایی اثر میافزاید، بلکه نشاندهندهٔ آگاهی و احترام به سخن پیشینیان است. در این مقاله میآموزیم که تضمین چیست، چه انواعی دارد، چگونه آن را در متنها تشخیص دهیم و چرا شاعران و نویسندگان از این آرایه استفاده میکنند. همچنین با نمونههای ملموس و پرسشهایی چالشی، به درک عمیقتری از این آرایهٔ ادبی دست مییابیم.
تضمین چیست و چه انواعی دارد؟
تضمین در لغت به معنای دربرگرفتن و در میان گرفتن است. در ادبیات، وقتی شاعری بیت یا مصراعی از شاعر دیگر را در شعر خود بیاورد، به این کار «تضمین» میگویند. این آرایه نشان میدهد که شاعر با آثار دیگران آشناست و از آنها الهام گرفته است. تضمین میتواند به صورت تضمین شعری یا تضمین نثری باشد. در تضمین شعری، شاعر بیت یا چند بیت از شاعر دیگر را در شعر خود میآورد. در تضمین نثری نیز نویسنده جمله یا عبارتی از متن دیگران را در نوشتهٔ خود استفاده میکند.
انواع تضمین از نظر مقدار و شیوهٔ آوردن عبارت عبارتند از:
| نوع تضمین | توضیح | مثال |
|---|---|---|
| تضمین کامل | شاعر یک بیت یا مصراع کامل را بدون تغییر میآورد. | «بشنو از نی چون حکایت میکند» از مولانا در شعر دیگران |
| تضمین ناقص | بخشی از بیت یا عبارت با تغییراتی اندک آورده میشود. | «سخنهای خوش» از گفتهٔ قدیمیتر با اندکی دگرگونی |
| تضمین با ذکر نام | شاعر نام صاحب سخن را نیز در شعر میآورد. | «چو حافظ گفت: ...» |
| تضمین بدون ذکر نام | شاعر نام گوینده را نمیآورد و سخن را به خود نسبت میدهد. | آوردن یک ضربالمثل کهن در میان شعر |
برای نمونه، اگر شاعری بگوید: «چو گل بر سر آنم که در ره تو ریزم / که گفتهست: «هر که را عشق، سر و جان نباشد»» در اینجا مصراع دوم را از شاعر دیگری تضمین کرده است. تشخیص این آرایه نیاز به آشنایی با اشعار و متون پیشین دارد و گاهی خواننده باید بگردد تا منبع عبارت را پیدا کند.
چرا شاعران و نویسندگان از تضمین استفاده میکنند؟
تضمین تنها یک شگرد زینتی نیست؛ بلکه اهداف گوناگونی دارد. از جملهٔ این اهداف میتوان به تأکید بر یک معنا، پیوند زدن سخن خود با گفتههای معتبر پیشینیان، نشان دادن دانش و مهارت ادبی، ایجاد تنوع در کلام و نیز احترام به بزرگان ادب اشاره کرد. وقتی شاعری بیت معروفی را در شعر خود میگنجاند، در حقیقت میخواهد بگوید که حرف او تازگی ندارد و پیش از این نیز سخنوران بزرگ به آن اشاره کردهاند؛ این کار به سخن او وزن و اعتبار میبخشد.
از سوی دیگر، تضمین میتواند نوعی گفتوگو با گذشته باشد. شاعر با آوردن سخن دیگری، در واقع با او همسخن میشود و نظرش را دربارهٔ آن سخن نشان میدهد. گاهی این کار برای تکمیل معنای بیت خودش است و گاهی برای نقد یا توضیح آن سخن. برای نمونه، اگر شاعری بگوید: «همه گفتند که «صبری که تو داری، عجب است» / من بگویم که عجب نیست، غمت بیش از این است»، در اینجا با تضمین کردن سخن دیگران، هم به آن اشاره کرده و هم پاسخ خود را داده است.
در کتابهای درسی دورهٔ متوسطهٔ اول نیز نمونههایی از تضمین را میبینیم. مثلاً در اشعار حافظ، مولانا و سعدی، تضمین فراوان به چشم میخورد. این کار نشان میدهد که ادبیات فارسی یک زنجیرهٔ پیوسته است و هر شاعری از شاعران پیش از خود تأثیر گرفته است. به عبارت دیگر، تضمین پلی است میان نسلهای ادبی که باعث ماندگاری سخنهای زیبا میشود.
پرسشهایی برای درک بهتر تضمین
پرسش ۱: آیا تضمین با «تلمیح» یکی است؟
خیر. تلمیح اشارهٔ غیرمستقیم به داستان، آیه، حدیث یا رویداد تاریخی است، اما در تضمین، سخن دیگری به طور مستقیم و عیناً یا با تغییر جزئی در متن آورده میشود. در تلمیح، خواننده باید خودش اشاره را تشخیص دهد، اما در تضمین، خود عبارت آورده میشود.
پرسش ۲: آیا میتوان از شعر خودمان تضمین کنیم؟
خیر؛ تضمین به معنای آوردن سخن دیگری است. اگر شاعر از شعر خودش در جای دیگری استفاده کند، به آن «تکرار» یا «استشهاد به سخن خود» میگویند، نه تضمین. در تضمین، حتماً سخن متعلق به شخص دیگری است.
پرسش ۳: آیا نثرنویسان هم از تضمین استفاده میکنند؟
بله، بسیار. بسیاری از نویسندگان در کتابها، مقالهها و حتی نامههای خود از جملات یا ضربالمثلهای دیگران استفاده میکنند. این کار به نوشتهٔ آنها روح و عمق میبخشد و نشان میدهد که نویسنده با متون کهن آشناست.
پرسش ۴: چگونه بفهمیم که یک بیت، تضمین است نه سرقت ادبی؟
تفاوت در هدف و شیوهٔ استفاده است. در تضمین، شاعر آگاهانه و با احترام سخن دیگری را در شعر خود میگنجاند و معمولاً آن را با سخن خود پیوند میزند. اما سرقت ادبی یعنی شخص بدون اشاره به صاحب اثر، آن را به نام خود منتشر کند. در تضمین، شاعر یا نام گوینده را میآورد یا از قراین مشخص است که آن سخن از دیگران است.
چگونه تضمین را در متن تشخیص دهیم؟
برای تشخیص تضمین، به چند نکته باید توجه کنیم: نخست اینکه اگر در متن، جمله یا مصراعی به نظر آشنا میرسد و حس میکنیم قبلاً آن را در جایی خوانده یا شنیدهایم، احتمالاً تضمین است. دوم، اگر شاعر یا نویسنده، نام شخص دیگری را در کنار آن عبارت بیاورد، به راحتی میتوانیم تضمین را تشخیص دهیم. سوم، تغییر در سبک نوشتاری یا زبانیِ ناگهانی در میان متن میتواند نشانهٔ تضمین باشد؛ زیرا ممکن است شاعر از زبانی کهنتر یا با وزن متفاوت استفاده کرده باشد.
برای نمونه، در شعر زیر:
«ای دل، اگر در پی آنی که شوی عاشق
«عشق را اول قدم، صبر است و سپس درددل»»
در مصراع دوم، شاعر سخن دیگری را تضمین کرده است، چون وزن و آهنگ آن با مصراع اول تفاوت دارد و مفهومی کهنتر را بیان میکند. با تمرین و مطالعهٔ بیشتر، میتوانیم این آرایه را به راحتی در متون مختلف پیدا کنیم.
نکتهٔ پایانی
تضمین یکی از آرایههای زیبای ادبیات فارسی است که پیوند میان شاعران و نویسندگانِ نسلهای مختلف را نشان میدهد. با شناخت این آرایه، هم درک بهتری از متون ادبی پیدا میکنیم و هم خودمان میتوانیم در نوشتههایمان از سخن بزرگان به شیوهای درست و احترامآمیز استفاده کنیم. به خاطر داشته باشیم که تضمین مانند پلی است که ادبیات دیروز را به امروز متصل میکند و نشان میدهد که سخن نیک هرگز کهنه نمیشود.