حشدالشعبی؛ نیروی مردمی سازمانیافته در عراق
حشدالشعبی یا نیروی مردمی سازمانیافته، یکی از پدیدههای مهم اجتماعی و نظامی در عراق معاصر است که در پاسخ به هجوم گروههای تروریستی و برای دفاع از کیان این کشور شکل گرفت. این نیرو متشکل از داوطلبان مردمی از اقشار و گروههای مختلف عراقی است که با انگیزهٔ میهنی و زیر نظر فرماندهی رسمی، در کنار نیروهای مسلح کشور به مبارزه با تروریسم پرداختهاند. حشدالشعبی نه تنها یک نیروی رزمی، بلکه نمادی از همبستگی و ارادهٔ جمعی برای حفظ امنیت و تمامیت ارضی عراق به شمار میرود و نقش آن در بازسازی ثبات و مقابله با افراطگرایی، بسیار تعیینکننده بوده است.
چگونگی پیدایش و ساختار حشدالشعبی
حشدالشعبی در سال 2014 میلادی و در بحبوحهٔ پیشروی سریع گروه تروریستی داعش در عراق، پا به عرصه وجود گذاشت. وقتی بسیاری از شهرهای شمالی و غربی عراق به سرعت سقوط کردند و نیروهای نظامی منظم کارایی لازم را از خود نشان ندادند، مرجعیت عالی شیعه در عراق با صدور فتوایی، مردم را به جهاد کفایی و دفاع از کشور فراخواند. این فراخوان با استقبال بیسابقهای از سوی جوانان عراقی از همهٔ اقوام و مذاهب روبرو شد. بهطوری که تنها در چند روز، دهها هزار داوطلب برای پیوستن به این نیروی تازهتأسیس ثبتنام کردند.
ساختار حشدالشعبی در ابتدا به صورت گروههای خودجوش و پراکنده بود، اما به مرور زمان و با افزایش چالشها، این نیرو سازماندهی منظمتری یافت. امروزه حشدالشعبی شامل دهها تیپ رزمی است که هر کدام عمدتاً از یک منطقهٔ جغرافیایی خاص یا یک گروه اجتماعی مشخص شکل گرفتهاند. با این حال، همهٔ این تیپها زیر نظر یک فرماندهی واحد به نام «هیئت رئیسه حشدالشعبی» فعالیت میکنند و با نیروهای رسمی ارتش و پلیس عراق هماهنگی کامل دارند. جالب اینجاست که اعضای این نیرو، حقوق و مزایای خود را همچون سایر نیروهای مسلح از دولت عراق دریافت میکنند و رسماً بخشی از نظام دفاعی این کشور به شمار میروند.
یکی از ویژگیهای منحصربهفرد حشدالشعبی، حضور گستردهٔ جوانانی است که پیش از آن هیچ آموزش نظامی ندیده بودند، اما با انگیزهٔ دفاع از وطن، به صف مبارزان پیوستند. این موضوع نشان میدهد که نیروی مردمی تا چه اندازه میتواند در شرایط بحرانی، کمبودهای نظامی را جبران کند.
نقش و دستاوردهای حشدالشعبی در بازپسگیری شهرها
مهمترین نقش حشدالشعبی، مشارکت در عملیاتهای گستردهٔ نظامی برای بازپسگیری شهرهای اشغالی بود. بزرگترین عملیات این نیرو، نبرد برای آزادسازی شهر موصل، دومین شهر بزرگ عراق بود که حدود سه سال در اشغال داعش بود. در این عملیات که بیش از هشت ماه به طول انجامید، نیروهای حشدالشعبی با تحمل تلفات سنگین، موفق شدند محورهای غربی و جنوبی شهر را محاصره کرده و با پیشروی از بیابانهای اطراف، راههای عقبنشینی و تأمین مهمات دشمن را قطع کنند.
علاوه بر نبرد نظامی، حشدالشعبی در تأمین امنیت مناطق آزادشده نیز نقش حیاتی داشت. پس از بیرون راندن تروریستها، این نیرو با استقرار در نقاط کلیدی، از بازگشت دوبارهٔ آنها جلوگیری کرد و زمینه را برای بازگشت آوارگان به خانههایشان فراهم ساخت. به عنوان مثال، در شهر تکریت، نیروهای حشدالشعبی پس از آزادسازی، به بازسازی پلها و جادههای تخریبشده کمک کردند و با برقراری امنیت، فروشگاهها و مدارس را دوباره به چرخهٔ زندگی بازگرداندند.
مشارکت اقشار مختلف مردم در حشدالشعبی، به این نیرو تنوع و انسجام اجتماعی بخشیده است. در صفوف این نیرو، میتوان افراد سنی، شیعه، کرد و ترکمن را دید که با هدف مشترک «دفاع از عراق» در کنار هم میجنگند. این همبستگی، درس بزرگی برای نسل جوان است که در برابر تهدیدات بزرگ، اختلافات قومیتی و مذهبی رنگ میبازند و هویت ملی حرف اول را میزند.
| موضوع | پیش از تشکیل حشدالشعبی | پس از تشکیل حشدالشعبی |
|---|---|---|
| وضعیت امنیتی | سقوط سریع شهرها و پیشروی تروریستها | بازپسگیری کامل مناطق و ایجاد ثبات نسبی |
| روحیهٔ مردم | ترس، ناامیدی و آوارگی گسترده | امید، اعتمادبهنفس و بازگشت به زندگی عادی |
| همبستگی ملی | افزایش اختلافات قومیتی و مذهبی | همکاری گروههای مختلف در کنار هم |
پرسشها و ابهامهای رایج دربارهٔ حشدالشعبی
پاسخ: حشدالشعبی رسماً زیر نظر فرماندهی کل نیروهای مسلح عراق قرار دارد و تمام اقدامات آن با هماهنگی دولت انجام میشود. البته این نیرو در ابتدا به صورت خودجوش شکل گرفت، اما خیلی زود در ساختار رسمی کشور ادغام شد و امروز بخشی از نظام دفاعی عراق به شمار میرود. فرماندهان حشدالشعبی توسط نخستوزیر عراق که فرمانده کل قواست، منصوب میشوند.
پاسخ: خیر، این تصور اشتباه است. هرچند بیشتر اعضای حشدالشعبی را شیعیان تشکیل میدهند، اما برادران سنی، کرد، ایزدی، مسیحی و ترکمن نیز در این نیرو حضور دارند. به عنوان مثال، تیپهایی مانند «لواء صلاحالدین» عمدتاً از نیروهای سنی تشکیل شدهاند یا گروههای ایزدی در منطقهٔ سنجار، خود بخشی از حشدالشعبی محسوب میشوند. این تنوع نشان میدهد که تهدید تروریسم، همهٔ اقشار جامعه را تحت تأثیر قرار داده و همه برای مقابله با آن متحد شدهاند.
پاسخ: نه، فعالیتهای حشدالشعبی به جنگ محدود نمیشود. این نیرو در بازسازی مناطق آسیبدیده، احداث جادهها و پلها، برقراری امنیت در مرزها، کمک به آوارگان و حتی ارائهٔ خدمات درمانی در مناطق محروم نیز نقش فعالی دارد. برای مثال، پس از آزادسازی شهر فلوجه، واحدهای مهندسی حشدالشعبی به پاکسازی میادین مین و بمبهای باقیمانده پرداختند تا مردم بتوانند با خیال راحت به خانههای خود بازگردند.
پاسخ: با وجود اینکه تهدید اصلی داعش از بین رفته، اما هنوز خطر سلولهای خفتهٔ تروریستی و نفوذیها در مناطق مختلف وجود دارد. از سوی دیگر، حشدالشعبی به عنوان یک نیروی ذخیرهٔ مردمی، میتواند در مواقع بحرانهای احتمالی آینده نیز به کمک دولت بیاید. به همین دلیل، دولت عراق تصمیم گرفته است که این نیرو را به عنوان یک نهاد دائمی در ساختار امنیتی کشور حفظ کند و حتی بودجهٔ مشخصی برای آن در نظر گرفته است.
حشدالشعبی نشان داد که اراده و همبستگی مردم، قدرتمندترین سلاح در برابر تهدیدات بزرگ است. این نیروی مردمی که با انگیزهٔ دفاع از وطن شکل گرفت، نه تنها مانع از تجزیهٔ عراق شد، بلکه الگویی از همکاری اقوام و مذاهب گوناگون را به نمایش گذاشت. امروز حشدالشعبی به عنوان یک نهاد رسمی و اثرگذار، نقشی کلیدی در حفظ امنیت و ثبات عراق دارد و تجربهٔ موفق آن، این پیام را برای نسل جوان دارد که در سختترین شرایط نیز میتوان با اتحاد و ایستادگی، بر بحرانها فائق آمد. این نیرو یادآوری میکند که امنیت و آرامش، حاصل تلاش جمعی همهٔ آحاد یک جامعه است و هیچکس نباید خود را از مسئولیت دفاع از میهن بینصیب بداند.