آزمون معلمساخته: فعالیت سنجشی طراحیشده متناسب با هدف درس، سطح دانشآموز و امکانات مدرسه
چگونه یک آزمون معلمساخته طراحی کنیم؟
برای طراحی یک آزمون خوب، باید به ۳ نکتهٔ اساسی توجه کنیم. این ۳ نکته مثل پایههای یک صندلی هستند که اگر یکی نباشد، صندلی میافتد.
نخستین پایه، هدف درس است. یعنی معلم باید بداند که بعد از این درس، چه انتظاری از دانشآموز دارد. مثلاً اگر هدف درس این است که دانشآموز بتواند مساحت یک مستطیل را محاسبه کند، سؤالهای آزمون باید همین توانایی را بسنجند، نه چیز دیگر. پس سؤالی مثل «رنگ آسمان چیست؟» ربطی به این هدف ندارد.
دومین پایه، سطح دانشآموز است. همهٔ دانشآموزان یک کلاس، یکسان نیستند. بعضی مطالب را زودتر میفهمند و بعضی دیرتر. یک آزمون خوب، سؤالهایش را از آسان به دشوار میچیند تا همه بتوانند دستکم چند سؤال را پاسخ دهند. مثلاً در آزمون مساحت، اول سؤالِ محاسبهٔ مساحت یک مستطیل با اعداد ساده و بعد سؤالِ پیدا کردن طول از روی مساحت و عرض.
سومین پایه، امکانات مدرسه است. اگر مدرسه تختهٔ هوشمند ندارد، معلم نباید از دانشآموز بخواهد که روی تختهٔ هوشمند نقاشی بکشد. یا اگر مدرسه وسایل آزمایشگاهی ندارد، سؤال عملی دربارهٔ آزمایش کردن درست نیست. آزمون باید با ابزارهای موجود مثل کتاب، خودکار، کاغذ، خطکش و حتی حیاط مدرسه طراحی شود.
چند مثال ملموس از زندگی روزمرهٔ دانشآموز
فرض کنید معلم علوم میخواهد دربارهٔ «چرخهٔ آب» آزمون بگیرد. هدف درس این است که دانشآموز مراحل تبخیر، میعان و بارش را توضیح دهد. سطح دانشآموزان کلاس ششم است و مدرسه هم یک حیاط کوچک دارد. معلم میتواند یک آزمون عملی طراحی کند: از دانشآموزان بخواهد در حیاط، یک لیوان آب بگذارند و بعد از یک ساعت ببینند که چه تغییری کرده است. بعد از آن، در کلاس نقاشی از چرخهٔ آب بکشند. این آزمون هم با هدف درس هماهنگ است، هم برای دانشآموز ششم جذاب و قابلفهم است و هم نیاز به ابزار خاصی جز آب و لیوان و کاغذ ندارد.
مثالی دیگر از درس ریاضی: هدف، یادگیری مفهوم کسرهاست. معلم میتواند از دانشآموزان بخواهد که یک کیکِ کاغذی را به ۴ قسمت مساوی تقسیم کنند و ۱ قسمت را رنگ بزنند. این کار با کاغذ و مداد رنگی انجام میشود و برای همه امکانپذیر است.
در درس فارسی، اگر هدف روانخوانی است، میتوان یک نمایشنامهٔ کوتاه نوشت و هر دانشآموز نقش یک شخصیت را بخواند. این کار با کتاب و صدای دانشآموز انجام میشود و هیچ ابزار دیگری نیاز ندارد.
چالشهای مفهومی در طراحی آزمون
پرسش: اگر بعضی از دانشآموزان مطالب را زودتر یاد میگیرند و بعضی دیرتر، چطور یک آزمون میتواند برای همه منصفانه باشد؟
پاسخ: معلم میتواند سؤالهای آزمون را از آسان به دشوار مرتب کند. سؤالهای اول برای همه قابلحل باشد و سؤالهای آخر برای دانشآموزان قویتر. به این ترتیب، هیچ کس ناامید نمیشود و همه احساس میکنند که پیشرفت کردهاند.
پرسش: اگر مدرسه امکانات کمی دارد، مثل این که پروژکتور یا آزمایشگاه ندارد، چطور میتوان یک آزمون عملی طراحی کرد؟
پاسخ: بسیاری از آزمونهای عملی با وسایل ساده مانند کاغذ، مداد، خطکش، لیوان، آب، نخ و حتی سنگهای کوچک قابلانجام هستند. مثلاً در درس اندازهگیری، میتوان با یک نخ و خطکش، محیط میز را اندازه گرفت. خلاقیت معلم مهمتر از ابزارهای گرانقیمت است.
پرسش: چطور بفهمیم که سؤالهایمان واقعاً هدف درس را میسنجند و چیز دیگری را نمیسنجند؟
پاسخ: قبل از طراحی آزمون، معلم باید هدف درس را به صورت یک جملهٔ ساده بنویسد. مثلاً: «دانشآموز بتواند جمع دو عدد دو رقمی را انجام دهد.» بعد هر سؤال را با این جمله مقایسه کند. اگر سؤال با این جمله همخوانی داشت، یعنی درست است. اگر نه، باید آن را تغییر دهد.
یک آزمون معلمساختهٔ خوب، مثل یک پل است که معلم را به ذهن دانشآموز وصل میکند. وقتی هدف درس، سطح دانشآموز و امکانات مدرسه را کنار هم میگذاریم، آزمونی میسازیم که هم عادلانه است، هم جذاب و هم آموزنده. پس اگر قرار است شما هم روزی آزمونی طراحی کنید، همیشه این ۳ اصل را به خاطر بسپارید. با این کار، نه تنها خودتان بهتر یاد میگیرید، بلکه به معلم خود هم کمک میکنید تا شیوهٔ تدریسش را بهبود ببخشد.
