افراد مطلع و مصاحبه؛ راهی برای کشف حقیقت
گاهی برای پاسخ به یک پرسش یا روشن شدن یک موضوع، بهترین راه این است که از کسی بپرسیم که در آن زمینه آگاهی بیشتری دارد. به این کار در زندگی روزمره و حتی در کارهای پژوهشی، «مصاحبه» میگویند. مصاحبه گفتوگویی هدفمند است که در آن یک نفر با پرسشهای از پیشطراحیشده، اطلاعات را از فرد دیگری که دربارهٔ موضوع مورد نظر «فرد مطلع» نامیده میشود، دریافت میکند. در این مقاله با مفهوم افراد مطلع، اصول مصاحبه و روش دریافت اطلاعات از راه پرسش و پاسخ آشنا میشویم.
فرد مطلع کیست و چرا به او نیاز داریم؟
فرد مطلع به کسی گفته میشود که در یک زمینهٔ خاص، دانش، تجربه یا اطلاعات بیشتری نسبت به دیگران دارد. این فرد میتواند یک معلم، یک کتابدار، یک پزشک، یک مهندس، یک کشاورز با تجربه یا حتی یک همکلاسی باشد که دربارهٔ یک پروژهٔ علمی اطلاعات بیشتری دارد. برای نمونه، اگر میخواهید بدانید چرا درختان در پاییز برگهایشان را میریزند، بهترین کار این است که از معلم زیستشناسی یا باغبانی که سالها با درختان کار کرده است، بپرسید. این افراد به دلیل آگاهیشان، میتوانند به شما کمک کنند تا پاسخ درست را پیدا کنید.
شناخت فرد مطلع، نخستین گام در یک مصاحبهٔ خوب است. برای پیدا کردن چنین افرادی، باید بدانید موضوع شما به کدام حوزه علمی یا مهارتی مربوط میشود. سپس میتوانید از معلمان، والدین یا حتی کتابخانه کمک بگیرید. گاهی نیز افراد مطلع در جامعه، مانند پزشکان محله یا مهندسان یک شرکت، آمادهاند تا اطلاعات خود را با دانشآموزان به اشتراک بگذارند.
نکته: افراد مطلع فقط کسانی نیستند که مدرک دانشگاهی دارند. گاهی یک ماهیگیر با تجربه یا یک نانوا که سالها پشت تنور کار کرده است، میتواند اطلاعاتی ارزشمند داشته باشد که در هیچ کتابی نوشته نشده است.
| ویژگی فرد مطلع | نشانهها | مثال |
|---|---|---|
| آگاهی عمیق | به پرسشهای شما پاسخهای روشن و دقیق میدهد | معلم شیمی که واکنشها را بهخوبی توضیح میدهد |
| تجربهٔ عملی | داستانها و نمونههای واقعی از کار خود دارد | خلبانی که دربارهٔ پرواز در هوای ابری صحبت میکند |
| دسترسیپذیری | میتوانید بهراحتی با او تماس بگیرید یا وقت ملاقات بگیرید | کتابدار مدرسه که همیشه در کتابخانه است |
هنر پرسش و پاسخ در مصاحبه
پس از پیدا کردن فرد مطلع، نوبت به مرحلهٔ اصلی یعنی «مصاحبه» میرسد. مصاحبه یک گفتوگوی منظم است که در آن پرسشها را از پیش آماده میکنید تا اطلاعات مورد نیاز خود را به دست آورید. یک مصاحبهٔ خوب، مانند یک نقشهٔ راه است. شما باید بدانید که میخواهید چه چیزی بدانید و چه سؤالهایی میتوانند شما را به پاسخ برسانند. برای نمونه، اگر میخواهید دربارهٔ شغل یک آتشنشان اطلاعات کسب کنید، نباید فقط بپرسید: «کار شما چیست؟» بلکه بهتر است پرسشهای جزئیتر بپرسید، مانند: «در یک آتشسوزی بزرگ، نخستین کاری که انجام میدهید چیست؟» یا «چه وسایلی همیشه همراه دارید؟»
پرسشهای خوب معمولاً باز هستند؛ یعنی پاسخدهنده نمیتواند با یک «بله» یا «خیر» پاسخ دهد. این پرسشها با واژههایی مانند «چگونه»، «چرا» یا «چه عواملی» شروع میشوند. همچنین در هنگام مصاحبه باید به صحبتهای فرد مطلع بهدقت گوش دهید و گاهی پرسشهای دنبالکننده بپرسید. این پرسشها نشان میدهند که شما به موضوع علاقهمند هستید و میخواهید عمیقتر بدانید. یادداشتبرداری در طول مصاحبه نیز بسیار کمککننده است، زیرا ممکن است جزئیات مهمی را فراموش کنید.
| نوع پرسش | ویژگی | مثال |
|---|---|---|
| باز | پاسخ بلند و توضیحی میخواهد | چرا کتابهای تاریخی برای ما مهم هستند؟ |
| بسته | پاسخ کوتاه دارد | آیا تا به حال به موزه رفتهاید؟ |
| دنبالکننده | بر اساس پاسخ قبلی پرسیده میشود | شما گفتید که موزه رفتید، چه چیزی بیشتر از همه توجه شما را جلب کرد؟ |
پرسشهای چالشی و پاسخهای ساده
پرسش: آیا اگر از یک فرد مطلقاً بیاطلاع هم سؤال بپرسیم، میتوانیم اطلاعات مفید به دست آوریم؟
پاسخ: خیر، چون فرد مطلع کسی است که اطلاعات کافی دارد. اگر از کسی که در آن زمینه تخصصی ندارد بپرسید، ممکن است پاسخهای اشتباه یا ناقص بشنوید. بنابراین همیشه باید مطمئن شوید که فرد مورد نظر، واقعاً در آن موضوع آگاهی دارد.
پرسش: آیا مصاحبه فقط برای کارهای پژوهشی است یا در زندگی روزمره هم کاربرد دارد؟
پاسخ: مصاحبه فقط برای تحقیق نیست! برای نمونه، وقتی میخواهید یک وسیلهٔ الکترونیکی بخرید و از فروشنده دربارهٔ ویژگیهای آن میپرسید، در واقع دارید یک مصاحبهٔ کوتاه انجام میدهید. یا وقتی از پدربزرگ خود دربارهٔ کودکیاش سؤال میکنید، در حال مصاحبه هستید. پس مصاحبه یک مهارت زندگی است.
پرسش: چرا نباید در مصاحبه فقط از پرسشهای بسته استفاده کنیم؟
پاسخ: چون پرسشهای بسته گفتوگو را محدود میکنند و اجازه نمیدهند فرد مطلع اطلاعات بیشتری در اختیار شما بگذارد. برای نمونه، اگر بپرسید «آیا آسمان آبی است؟»، فقط پاسخ «بله» میشنوید. اما اگر بپرسید «چرا آسمان آبی دیده میشود؟»، پاسخ شما را به دنیای جذاب فیزیک و نور میبرد.
پرسش: آیا همیشه باید پرسشها را از قبل آماده کنیم یا میتوانیم سر صحبت با فرد مطلع، هر سؤالی که به ذهنمان رسید را بپرسیم؟
پاسخ: آماده کردن پرسشها از قبل، بسیار کمککننده است، اما نباید آنها را بهعنوان یک متن خشک و غیرقابل تغییر ببینید. در حین مصاحبه ممکن است سؤالهای جدیدی به ذهن شما برسد که بسیار مهمتر از پرسشهای اولیه هستند. بهترین مصاحبهها، ترکیبی از برنامهریزی قبلی و انعطافپذیری در حین گفتوگو هستند.
در پایان باید گفت که دریافت اطلاعات از افراد مطلع از راه پرسش و پاسخ، یکی از ارزشمندترین روشهای یادگیری است. این روش به ما میآموزد که چگونه سؤال بپرسیم، چگونه گوش دهیم و چگونه اطلاعات را سازماندهی کنیم. با تمرین مصاحبه، نه تنها به پاسخ پرسشهای خود میرسید، بلکه مهارت ارتباط با دیگران را نیز تقویت میکنید. پس دفعهٔ بعد که به موضوعی برخوردید که دربارهٔ آن اطلاعات کافی ندارید، به جای ناامیدی، به دنبال یک فرد مطلع بگردید و با پرسشهای هوشمندانه، پاسخ را از او دریافت کنید. این گونه است که هر پرسش، دریچهای به سوی آگاهیهای تازه میگشاید.
