چغازنبیل و زیگورات: نیایشگاه پلهپلهٔ ایلامیها
چغازنبیل چه شکلی است و ایلامیها آن را چگونه میساختند؟
چغازنبیل یک نیایشگاه بزرگ است که در زمان تمدن ایلام، نزدیک ۴۰۰۰ سال پیش، ساخته شده. این بنا را از خشت خام و آجر پخته درست کردهاند. شکل آن مانند یک هرم پلهپله است؛ یعنی هرچه به سمت بالا میرویم، اندازهٔ هر طبقه کوچکتر میشود. به این نوع ساختار، «زیگورات» میگویند. ایلامیها باور داشتند که خدایان در آسمان زندگی میکنند، بنابراین نیایشگاه را بلند میساختند تا به خدایان نزدیکتر باشند. این بنا در استان خوزستان امروزی قرار دارد و هنوز هم میتوانیم بقایای آن را ببینیم.
در بالای این بنای پلهپله، جایگاه کوچکی برای نیایش و قربانی کردن وجود داشته است. کاهنان بزرگ از پلهها بالا میرفتند تا با خدایان سخن بگویند. جالب است بدانید که این نیایشگاه فقط یک ساختمان نبود؛ بلکه یک مجموعهٔ بزرگ مذهبی بود که معبدهای کوچکتری هم در اطراف آن قرار داشتند. ایلامیها برای هر خدای خود یک جایگاه ویژه در این مجموعه در نظر گرفته بودند.
این نیایشگاه چه ربطی به زندگی امروز ما دارد؟
شاید بپرسید این بنای قدیمی چه ربطی به ما دارد؟ برای پاسخ، به ساختمانهای امروزی نگاه کنید. وقتی یک ساختمان بلندمرتبه میسازند، شاید شباهت دوری به زیگورات داشته باشد، اما هدف امروز ما معمولاً زندگی یا کار است، درحالی که هدف ایلامیها از بلند کردن بنا، رسیدن به آسمان و خدایان بود. همچنین وقتی امروز به یک مسجد یا کلیسا میرویم، در واقع به جایی میرویم که برای ارتباط با خدا ساخته شده. چغازنبیل هم دقیقاً همان کار را برای ایلامیها انجام میداد. پس معماری همیشه با باورهای مردم گره خورده است. به عبارت دیگر، شکل ساختمانها نشان میدهد که مردم به چه چیزهایی ایمان دارند و چه چیزهایی برایشان ارزشمند است.
پرسش: چرا ایلامیها نیایشگاه را پلهپله ساختند؟
پاسخ: چون فکر میکردند خدایان در آسمان جای دارند و هرچه ساختمان بلندتر باشد، به آنها نزدیکترند. پلهها هم راهی برای بالا رفتن کاهنان بودند.
پرسش: آیا فقط ایلامیها چنین بناهایی میساختند؟
پاسخ: نه، تمدنهای دیگر مثل بینالنهرین (سومر و بابِل) هم زیگورات میساختند، اما چغازنبیل یکی از سالمترین و مهمترین نمونههای باقیمانده در جهان است.
پرسش: چغازنبیل امروزه چه کاربردی دارد؟
پاسخ: امروز این بنا یک اثر تاریخی و گردشگری است. باستانشناسان از روی آن دربارهٔ زندگی، هنر و باورهای ایلامیها اطلاعات زیادی به دست آوردهاند.
مقایسهٔ چغازنبیل با یک ساختمان معمولی امروزی
| ویژگی | چغازنبیل (ایلامیها) | یک ساختمان امروزی |
|---|---|---|
| هدف ساخت | نیایش و نزدیکی به خدایان | سکونت، کار، تجارت یا تفریح |
| شکل ظاهری | پلهپله و هرمی با طبقات کوچکشونده | معمولاً مکعبمستطیل با طبقات مساوی |
| مصالح | خشت خام، آجر پخته و قیر طبیعی | بتن، آهن، شیشه، آجر و سیمان |
| کاربر امروزی | محوطهٔ تاریخی و گردشگری | زندگی روزمرهٔ مردم |
آنچه از چغازنبیل آموختیم
چغازنبیل یک نیایشگاه پلهپله و نمادین از تمدن ایلام است که نشان میدهد انسانهای باستان چگونه باورهای خود را در معماری به تصویر میکشیدند. این بنا با شکل هرمی خود، تلاش ایلامیها برای نزدیک شدن به آسمان و خدایان را نشان میدهد. امروز هم وقتی به ساختمانهای بلند یا مکانهای مذهبی نگاه میکنیم، میتوانیم ردپای همان تفکر را ببینیم؛ یعنی معماری همیشه آیینهٔ فرهنگ و ایمان مردم بوده است. پس چغازنبیل فقط یک بنای خشتی نیست؛ بلکه نامهای از گذشته است که هنوز هم برای ما حرف دارد.