مشاهده: گردآوری اطلاعات با استفاده از حواس پنجگانه
چگونه با دیدن، شنیدن، بوییدن، چشیدن و لمس کردن، جهان اطرافمان را بشناسیم؟
چکیده: در این مقاله میآموزیم که «مشاهده» یعنی استفاده از حواس پنجگانه برای گردآوری اطلاعات. سه کلیدواژهٔ اصلی این مطلب عبارتند از: حواس پنجگانهابزارهای مشاهدهگردآوری داده. خواهیم دید که چطور گاهی با چشم و گوش خودمان و گاهی با ابزارهای ساده میتوانیم اطلاعات دقیقتری به دست آوریم.
دو راه برای مشاهده: با ابزار و بدون ابزار
ما هر روز از حواسمان برای دیدن دنیای اطراف استفاده میکنیم. گاهی برای مشاهده به هیچ ابزاری نیاز نداریم؛ مثلاً وقتی بوی غذای مادر را از آشپزخانه حس میکنیم یا صدای زنگ مدرسه را میشنویم. اما گاهی برای دیدن جزئیات ریز، به ابزار نیاز داریم. در جدول زیر تفاوت این دو روش را میبینید:
| نوع مشاهده | مثال در زندگی دانشآموز | مزیت یا محدودیت |
|---|---|---|
| بدون ابزار (با حواس خودمان) | احساس گرمای شعلهٔ شمع با لمس کردن نزدیک آن | سریع و همیشه در دسترس، ولی گاهی نادقیق |
| با ابزار (مثل ذرهبین یا دماسنج) | دیدن خطهای ریز روی برگ درخت با ذرهبین | دقیقتر است، اما همیشه همراه نداریم |
کاربردهای روزمرهٔ مشاهده در مدرسه و خانه
فرض کن معلم علوم از تو خواسته آب لولهکشی و آب جوی را مقایسه کنی. با چشم میبینی که یکی زلال و یکی کدر است. با بینی متوجه میشوی آب جوی بوی گِل میدهد. اما اگر با یک ذرهبین نگاه کنی، ذرههای ریز خاک را هم میبینی. یا مثلاً وقتی نان تازه میپزد، حس بویایی و چشایی به تو میگویند که نان گرم چه مزهای دارد. در ورزش هم گوش تو صدای سوت داور را تشخیص میدهد. همهٔ اینها نمونههایی از مشاهده با حواس هستند.
نکته: گاهی برای مشاهدهٔ یک چیز باید از چند حس با هم استفاده کنیم. مثلاً برای تشخیص میوهٔ رسیده هم به رنگ آن (بینایی) نگاه میکنیم و هم بوی آن (بویایی) را میسنجیم.
پرسش و پاسخهای چالشی دربارهٔ مشاهده
پرسش ۱: آیا همیشه میتوانیم به حسهای خودمان اعتماد کنیم؟
پاسخ: نه همیشه. گاهی چشم ما خطا میکند. مثلاً وقتی یک خط را وسط دو خط دیگر میگذاریم، ممکن است کوتاهتر یا بلندتر از واقع به نظر برسد. برای همین دانشمندان از ابزارهای دقیق استفاده میکنند.
پاسخ: نه همیشه. گاهی چشم ما خطا میکند. مثلاً وقتی یک خط را وسط دو خط دیگر میگذاریم، ممکن است کوتاهتر یا بلندتر از واقع به نظر برسد. برای همین دانشمندان از ابزارهای دقیق استفاده میکنند.
پرسش ۲: چرا باید گاهی با ابزار مشاهده کنیم؟
پاسخ: چون با چشم غیرمسلح نمیتوانیم میکروبها یا دانههای گردهٔ گل را ببینیم. ابزاری مثل میکروسکوپ به ما کمک میکند دنیای خیلی ریز را هم ببینیم. یا دماسنج به ما میگوید هوای حیاط دقیقاً چند درجه است، در حالی که پوست ما فقط گرم یا سرد بودن را حس میکند.
پاسخ: چون با چشم غیرمسلح نمیتوانیم میکروبها یا دانههای گردهٔ گل را ببینیم. ابزاری مثل میکروسکوپ به ما کمک میکند دنیای خیلی ریز را هم ببینیم. یا دماسنج به ما میگوید هوای حیاط دقیقاً چند درجه است، در حالی که پوست ما فقط گرم یا سرد بودن را حس میکند.
پرسش ۳: آیا همیشه حواس پنجگانه به کار میآیند؟
پاسخ: گاهی یک حس میتواند ما را گمراه کند. مثلاً لیمو ترش است، اما اگر آن را در کنار یک شیرینی خوشبو بگذاری، ممکن است حس بویایی بر حس چشایی غلبه کند و تصور کنی لیمو شیرین است. به همین دلیل در آزمایشهای علمی سعی میکنیم از یک حس به تنهایی استفاده نکنیم.
پاسخ: گاهی یک حس میتواند ما را گمراه کند. مثلاً لیمو ترش است، اما اگر آن را در کنار یک شیرینی خوشبو بگذاری، ممکن است حس بویایی بر حس چشایی غلبه کند و تصور کنی لیمو شیرین است. به همین دلیل در آزمایشهای علمی سعی میکنیم از یک حس به تنهایی استفاده نکنیم.
با استفاده از حواس پنجگانه (بینایی، شنوایی، بویایی، چشایی و لامسه) میتوانیم اطلاعات زیادی از محیط اطراف جمع کنیم. گاهی این کار را بدون ابزار انجام میدهیم، مانند شنیدن صدای دوست یا دیدن رنگ تخته سیاه. گاهی هم به ابزارهایی مثل ذرهبین، دماسنج یا خطکش نیاز داریم تا مشاهدهٔ دقیقتری داشته باشیم. دانشمندان بزرگ هم همیشه با مشاهدهٔ دقیق و گاهی با کمک ابزارها، کشفهای تازه میکنند. تو هم میتوانی با تمرین کردن، یک مشاهدهگر خوب باشی.