ارتش بعثی: ارتش عراق در زمان حکومت صدام
در این مقاله میخوانیم که ارتش عراق در زمان صدام حسین (رئیسجمهور پیشین عراق) چگونه بود. ارتش بعثی1 یکی از بزرگترین ارتشهای منطقه به شمار میرفت. ما با بخشهای مختلف این ارتش، جنگهایی مانند جنگ با ایران و حمله به کویت، و زندگی سربازان آشنا میشویم. همچنین میفهمیم چرا این ارتش سرانجام از هم پاشید. این مقاله با مثالهای ساده و جدولهای رنگارنگ برای دانشآموزان دبستان نوشته شده است.
۱. ارتش بعثی یعنی چه و چرا به این نام شناخته میشد؟
تصور کنید یک تیم بزرگ فوتبال داریم که همهٔ بازیکنان آن از یک باشگاه هستند و از یک مربی خاص دستور میگیرند. ارتش بعثی هم تقریباً چنین شکلی داشت. واژهٔ «بعثی» به حزب بعث اشاره دارد. حزب بعث حزبی بود که صدام حسین رهبری آن را بر عهده داشت. در زمان صدام، بسیاری از فرماندهان ارتش از اعضای همین حزب بودند. ارتش عراق در آن سالها (دههٔ 1980 و 1990 میلادی) بیش از یک میلیون سرباز داشت. یعنی اگر همهٔ دانشآموزان یک شهر بزرگ را جمع کنیم، به این تعداد نمیرسیم!
برای درک بهتر، فرض کنید در مدرسه یک گروه سرود داریم که فقط دانشآموزان کلاس چهارم الف میتوانند عضو آن شوند. اعضای حزب بعث هم مثل آن گروه ویژه بودند. آنها لباسهای مخصوص (لباس نظامی) میپوشیدند و بیشتر تانکها، هواپیماها و موشکها در اختیار فرماندهان بعثی بود. ارتش بعثی نماد قدرت صدام در عراق به شمار میرفت.
اگر تعداد سربازان ارتش بعثی در اوج قدرت را $ N $ در نظر بگیریم، آنگاه $ N \approx 1,200,000 $. یعنی حدود یک میلیون و دویست هزار نفر. برای مقایسه، اگر هر سرباز $ 2 $ متر از یکدیگر بایستند، صف آنها حدود $ 2400 $ کیلومتر میشود که فاصلهٔ تهران تا استانبول را پوشش میدهد.
۲. تجهیزات و نیروهای اصلی ارتش عراق در زمان صدام
ارتش بعثی مانند یک جعبهٔ بزرگ ابزار بود که انواع وسایل جنگی را در خود داشت. مهمترین بخشهای این ارتش عبارت بودند از: نیروی زمینی (با تانکها و توپها)، نیروی هوایی (هواپیماهای جنگی و هلیکوپتر) و نیروی دریایی (قایقهای جنگی در رودخانهٔ اروند و خلیج فارس). عراق در آن زمان تانکهای زیادی از کشورهای دیگر خریده بود. همچنین صدام به سلاحهای شیمیایی2 نیز دسترسی داشت که در برخی جنگها از آنها استفاده شد.
| نوع نیرو | تعداد تقریبی (در اوج) | وظیفهٔ اصلی |
|---|---|---|
| نیروی زمینی | ~1,000,000 سرباز | نگهبانی از مرزها و جنگ با تانک |
| نیروی هوایی | ~40,000 نفر + ~700 هواپیما | بمباران و پشتیبانی از زمین |
| نیروی دریایی | ~5,000 نفر | حفاظت از آبهای عراق |
۳. مثال عینی: زندگی یک سرباز ساده در ارتش بعثی
تصور کنید نام شما «علی» است و در شهر بصره زندگی میکنید. سن شما 18 سال است و ارتش شما را برای جنگ فراخوانده است. به شما یک تفنگ میدهند، لباس خاکی میپوشانید و در یک پادگان بزرگ زندگی میکنید. غذای شما معمولاً نان، خرما و خورش ساده است. فرماندهان شما به شما میگویند که باید از کشور دفاع کنید. اما بسیاری از سربازان عادی نمیدانستند چرا با کشور همسایه (ایران) میجنگند. آنها فقط به دستور عمل میکردند. گاهی هفتهها در سنگرهای خاکی میماندند و صدای انفجار موشکها را میشنیدند. این زندگی واقعی بسیاری از سربازان عراقی در دههٔ 1980 بود.
۴. جنگهای مهم ارتش بعثی: از ایران تا کویت
ارتش صدام در دو جنگ بزرگ شرکت کرد: جنگ با ایران (1980-1988) و جنگ خلیج فارس (1991). جنگ با ایران بسیار طولانی بود و حدود هشت سال طول کشید. در این جنگ، دو طرف از سلاحهای سنگین استفاده میکردند. سپس در سال 1990، صدام دستور حمله به کشور کویت را صادر کرد. ارتش عراق به سرعت کویت را اشغال کرد، اما کشورهای دیگر (به رهبری آمریکا) وارد جنگ شدند و ارتش عراق را از کویت بیرون کردند. در آن جنگ که «عملیات طوفان صحرا» نام داشت، هواپیماهای زیادی تانکهای عراقی را نابود کردند.
فرض کنیم در آغاز جنگ با ایران، تعداد تانکهای ارتش بعثی برابر با $ T_0 = 2700 $ بود. پس از هشت سال جنگ، این عدد به $ T_1 = 4500 $ رسید (چون عراق تانکهای جدید خرید). سپس در جنگ کویت، بسیاری از آنها نابود شدند به طوری که $ T_2 \approx 300 $ تانک سالم باقی ماند. تغییرات را میتوان به صورت $ T_1 \gt T_0 $ و $ T_2 \ll T_1 $ نشان داد.
۵. چالشهای مفهومی: سه پرسش و پاسخ دربارهٔ ارتش بعثی
❓ پرسش ۱: آیا همهٔ سربازان عراقی داوطلب بودند؟
پاسخ: خیر. بسیاری از سربازان به اجبار (سربازی اجباری) به ارتش فراخوانده میشدند. مانند این میماند که مدرسه به همهٔ دانشآموزان بگوید: «حتماً باید در گروه سرود عضو شوید، حتی اگر دوست ندارید.» برخی سربازان فرار میکردند و اگر دستگیر میشدند، مجازات سختی در انتظارشان بود.
❓ پرسش ۲: چرا ارتش بعثی با وجود این همه سرباز، در جنگ کویت شکست خورد؟
پاسخ: ارتش عراق تجهیزات قدیمیتری نسبت به نیروهای آمریکایی و متحدانشان داشت. همچنین هواپیماهای دشمن بر آسمان مسلط بودند. مثل این است که در یک مسابقهٔ دوچرخهسواری، یک طرف دوچرخهٔ معمولی داشته باشد و طرف دیگر موتورسیکلت. فناوری پیشرفتهٔ کشورهای دیگر باعث شد ارتش بعثی توان مقاومت نداشته باشد.
❓ پرسش ۳: بعد از سقوط صدام چه بر سر ارتش بعثی آمد؟
پاسخ: در سال 2003 میلادی، آمریکا و متحدانش به عراق حمله کردند و حکومت صدام سرنگون شد. فرماندهان ارتش بعثی فرار کردند یا دستگیر شدند. بسیاری از سربازان عادی به خانههایشان برگشتند. ارتش عراق دوباره سازماندهی شد و نام «بعثی» از آن حذف گردید.
ارتش بعثی نماد قدرت صدام حسین بود، اما در نهایت به دلیل جنگهای فرسایشی، تجهیزات کهنه و نبود پشتیبانی مردمی از هم پاشید. امروزه در کتابهای تاریخ از آن به عنوان یکی از ارتشهای بزرگ منطقه در سدهٔ بیستم یاد میشود که سرنوشتی تلخ یافت. ما از این موضوع درس میگیریم که ارتشهای بزرگ بدون عدالت و صلح نمیتوانند پایدار بمانند.
پاورقیها
1بعثی: منسوب به حزب بعث عربی سوسیالیستی. «بعث» در زبان عربی به معنای «رستاخیز» یا «بیداری» است. معادل انگلیسی آن Ba'athist میباشد.
2سلاح شیمیایی: نوعی سلاح که از مواد شیمیایی سمی استفاده میکند و میتواند به بدن انسان آسیب جدی برساند. معادل انگلیسی Chemical weapon است.
معادل برخی واژهها: ارتش بعثی (Ba'athist Army)، حزب بعث (Ba'ath Party)، تانک (Tank)، سرباز (Soldier)، پادگان (Barracks).
