مناره جم: بنای تاریخی بلند در افغانستان
۱. مناره جم چیست و کجا قرار دارد؟
مناره جم یک برج بسیار بلند و باریک است که در غرب کشور افغانستان، نزدیک رودخانهی «هریرود» ساخته شده. ارتفاع این برج از سطح زمین حدود 62 متر است؛ یعنی تقریباً به بلندی یک ساختمان 20 طبقه! شاید برای شما جالب باشد که بدانید قدمت مناره جم به حدود سال 1194 میلادی میرسد. در آن دوران، پادشاهان غوری[2] بر افغانستان حکومت میکردند و این مناره را به نشانهی پیروزیهای خود ساختند.
برای درک بهتر اندازهی این مناره، تصور کنید یک زرافهی بالغ حدود 5 متر ارتفاع دارد. اگر 12 زرافه را روی هم بگذارید، قدشان به اندازهی مناره جم میشود! مناره جم از آجر پخته و گچ ساخته شده و روی آن را با خطهای زیبای کوفی نوشتهاند. این بنا در سال 2002 به فهرست میراث جهانی یونسکو[3] اضافه شد.
۲. شکل و اندازههای مناره جم (مقایسه با چیزهای آشنا)
مناره جم یک برج استوانهای شکل است؛ یعنی بدنهی آن مثل یک لیوان بلند و گرد است. قطر (پهنای) پایهی مناره حدود 9 متر و قطر بالای آن حدود 4.5 متر است. برای اینکه بچهها اندازههای مناره را بهتر بفهمند، میتوانیم آن را با وسایل کلاس درس مقایسه کنیم:
| چیز مقایسه | اندازه یا تعداد | معادل مناره جم |
|---|---|---|
| قد یک دانشآموز کلاس سومی | 1.3 متر | حدود 48 دانشآموز روی هم |
| اتوبوس دوطبقه | 4 متر | بیش از 15 اتوبوس روی هم |
| درخت نارنج بالغ | 5 متر | بیش از 12 درخت روی هم |
در بدنهی مناره، آجرها به شکلهای هندسی مثل ستارهها و لوزیها چیده شدهاند. همچنین کتیبههایی به خط کوفی روی آن وجود دارد که نام پادشاه غوری و آیاتی از کتاب مقدس مسلمانان بر روی آن نوشته شده.
۳. معماری شگفتآور: چطور چنین برج بلندی پابرجا مانده؟
معماران قدیم برای ساختن مناره جم از یک قاعدهی ریاضی ساده استفاده کردهاند: هر چه به بالای برج نزدیک میشویم، قطر آن کمتر میشود. این کار باعث میشود برج سبکتر شود و در برابر باد و زلزله مقاومت کند. شکل استوانهای نیز نیروی باد را به خوبی از اطراف عبور میدهد. اگر مناره چهارگوش بود، باد به دیوارهای صاف فشار میآورد و ممکن بود آن را واژگون کند.
برای محاسبهی حجم تقریبی مصالح به کار رفته در مناره، میتوانیم از فرمول حجم استوانه استفاده کنیم. اما چون مناره کاملاً استوانهای نیست، تقریب سادهای داریم:
$ V \approx \frac{1}{3} \pi h (R^2 + Rr + r^2) $که در آن h ارتفاع مناره، R شعاع پایه و r شعاع بالای مناره است. با قرار دادن اعداد تقریبی میتوان فهمید برای ساخت این بنا چند هزار آجر به کار رفته است.
آجرها به کمک ملات گچ به هم چسبیدهاند. گچ خاصیت چسبندگی بالایی دارد و در برابر رطوبت نیز مقاوم است. به همین دلیل مناره جم بعد از 800 سال هنوز پابرجاست.
۴. کاربردهای این بنای تاریخی در گذشته و امروز
در زمان قدیم، مناره جم کاربردهای مختلفی داشت:
- از بالای آن نگهبانان میتوانستند دشمنان را از دور ببینند و به مردم شهر هشدار بدهند.
- اذانگو (کسی که مردم را به نماز دعوت میکرد) از بالای مناره اذان میگفت و صدایش به همهی محله میرسید.
- مناره نماد قدرت پادشاه بود و به مسافران نشان میداد که به یک شهر مهم رسیدهاند.
امروزه مناره جم یک جاذبهی گردشگری و یک اثر تاریخی ارزشمند است. دانشمندان و باستانشناسان از آن عکسبرداری میکنند و سعی میکنند با مطالعهی آجرها و کتیبهها، تاریخ افغانستان را بهتر بفهمند.
۵. چالشهای مفهومی (پرسش و پاسخ)
پاسخ: به دو دلیل. اول اینکه پایهی مناره پهن است و وزن را به خوبی روی زمین پخش میکند. دوم اینکه معماران آجرها را به صورت دایرهای چیدهاند و نیروهای وارد شده از همه طرف به طور یکسان به زمین منتقل میشود.
پاسخ: خیر. در همان دوران، در مصر منارههایی با ارتفاع کمتر از 40 متر وجود داشت. اما مناره جم با 62 متر ارتفاع یکی از بلندترین بناهای خشتی جهان در سدهی دوازدهم میلادی بود.
پاسخ: باستانشناسان تخمین میزنند مناره جم حدود 300 تا 350 پله داشته باشد. اما امروزه به دلیل فرسودگی، بالا رفتن از آن خطرناک است و فقط دانشمندان مجاز به ورود هستند.
پاورقیها
[1] خط کوفی: یکی از قدیمیترین خطهای عربی که در آن حرفها زاویهدار و خشک نوشته میشوند. معادل انگلیسی: Kufic script.
[2] غوریان: نام یک دودمان پادشاهی در افغانستان که از کوههای غور (مرکز افغانستان) برخاستند. معادل انگلیسی: Ghurids.
[3] یونسکو: سازمان علمی، فرهنگی و آموزشی ملل متحد که از آثار مهم تاریخی جهان محافظت میکند. معادل انگلیسی: UNESCO.