مسجد آبی (مزار شریف): نگین فیروزهای افغانستان
چرا به این مسجد «آبی» میگویند؟
اگر از دور به مسجد نگاه کنید، اولین چیزی که چشم شما را میگیرد، تعداد بسیار زیاد کاشیهای فیروزهای و لاجوردی است. این کاشیها مانند یک آسمان آبی روی دیوارها و گنبدها خودنمایی میکنند. به همین دلیل مردم به آن «مسجد آبی» میگویند. در یک روز آفتابی، نور خورشید به این کاشیها میتابد و مسجد مانند یک جعبهٔ جواهر آبی میدرخشد.
برای دانشآموزانی که مثل شما دوست دارند رنگها را بشناسند، میتوان گفت که معماران از ۵ رنگ اصلی استفاده کردهاند: آبی روشن (فیروزهای)، آبی تیره (لاجوردی)، سفید، زرد کمرنگ و سبز. ولی آبی آنقدر زیاد است که اسم مسجد را «آبی» گذاشتهاند.
چه کسی در مسجد آبی دفن شده است؟
باور بسیاری از مردم این است که حضرت علی[1]، پسرعموی حضرت محمد (پیامبر اسلام) در این مکان دفن شده است. حضرت علی در شهر کوفه (عراق کنونی) به شهادت رسید، اما برخی باور دارند که پیکر ایشان به طور معجزهآسا به این مکان در افغانستان منتقل شده است. درون مسجد، آرامگاه بسیار باشکوهی قرار دارد که زائران از راههای دور برای احترام به آنجا میآیند.
برای درک بهتر، تصور کنید یک مکان بسیار قدیمی و مقدس که هر روز هزاران نفر مثل یک خانوادهٔ بزرگ دور آن جمع میشوند. بعضی از آنها گریه میکنند، بعضی دعا میخوانند و بعضی فقط ساکت مینشینند و به کاشیهای آبی نگاه میکنند. به این کار «زیارت» میگویند.
کبوترهای سفید: نماد صلح در حیاط مسجد
یکی از چیزهایی که مسجد آبی را خیلی خاص میکند، هزاران کبوتر سفید هستند که در حیاط بزرگ مسجد زندگی میکنند. مردم محلی به این کبوترها غذا میدهند و معتقدند که کبوترهای سفید، نماد پاکی و صلح هستند. بچههای مزار شریف عاشق این کبوترها هستند؛ آنها خرده نان میبرند و کبوترها روی دستشان مینشینند.
تصور کنید در تعطیلات آخر هفته، شما کنار یک حوض بزرگ آب فیروزهای ایستادهاید، کبوترهای سفید دور شما پرواز میکنند و گنبدهای آبی مسجد بالای سرتان است. این حس آرامش را نمیتوان با کلمات توضیح داد، اما هرکسی یک بار به مسجد آبی برود، هرگز آن را فراموش نمیکند.
| ویژگی | توضیح ساده |
|---|---|
| نام دیگر | مسجد حضرت علی، مزار شریف (به معنی «آرامگاه شریف») |
| شهر | مزار شریف، ولایت بلخ، شمال افغانستان |
| تعداد گنبدها | ۱ گنبد بزرگ اصلی و ۴ گنبد کوچکتر در اطراف |
| رنگ غالب | فیروزهای و لاجوردی (آبی تیره) |
| جشن سالانه | جشن گل سرخ (نوروز) – هر سال در اول بهار |
جشن گل سرخ: یک مهمانی بزرگ در مسجد آبی
هر سال در روز اول بهار (عید نوروز)، مردم افغانستان جشن بسیار بزرگی به نام «جشن گل سرخ» یا «مهرگان» در حیاط مسجد آبی برگزار میکنند. در این روز، هزاران خانواده از شهرهای دور با ماشین، اتوبوس و حتی پیاده به مزار شریف میآیند. آنها پارچههای قرمز و سفید را به درختها و دیوارهای مسجد میبندند و دعا میکنند. همچنین مسابقههای اسبدوانی، کشتی محلی و بازی بزکشی[2] برگزار میشود.
برای یک دانشآموز ابتدایی، این جشن مانند بزرگترین جشن مدرسه است، ولی ۱۰۰ برابر بزرگتر! صدای دف و دهل، بوی خوش کباب و چای، و لبخند مردم را میتوانی در تمام شهر حس کنی. به همین دلیل، مزار شریف را «شهر عشق و گل سرخ» هم مینامند.
معماری خاص مسجد: گنبدها، منارهها و کاشیکاری
معماران مسجد آبی از سبکی به نام «معماری خراسانی»[3] استفاده کردهاند. این سبک یعنی: گنبد بزرگ در وسط، ۴ ایوان (دالان سرپوشیده) در چهار جهت، و کاشیکاری با اشکال هندسی و اسلیمی[4] (نقشهای منحنی مانند پیچک گل). اگر از بالا به مسجد نگاه کنید، نقشهٔ آن مانند یک مربع بزرگ با یک دایره در وسط است.
برای توضیح با یک مثال: فرض کنید یک کیک مربع شکل دارید که روی آن یک گنبد گرد از خامهٔ آبی قرار دارد. چهار راهرو (ایوان) از چهار طرف به گنبد میرسند. این دقیقاً همان شکل مسجد آبی است. ارتفاع بلندترین گنبد حدود ۳۰ متر است (تقریباً به بلندی یک ساختمان ۱۰ طبقه).
چند پرسش و پاسخ ساده دربارهٔ مسجد آبی
پرسش ۱: آیا فقط مسلمانان میتوانند به مسجد آبی بروند؟
خیر. درب مسجد به روی همهٔ انسانها باز است، حتی اگر مسلمان نباشند. فقط باید احترام بگذارند و کفشهای خود را درآورند. بسیاری از گردشگران مسیحی، هندو و حتی بدون دین از این مسجد دیدن کردهاند.
پرسش ۲: چرا بعضی از کاشیها رنگ پریدهاند؟
به خاطر باران، برف، و تابش خورشید در طول ۸۰۰ سال. درست مانند یک پیراهن آبی که اگر ۱۰۰ بار آن را بشویید، رنگش کمرنگ میشود. اما گروهی از مرمتکاران هر سال کاشیهای شکسته یا رنگپریده را با کاشیهای نو جایگزین میکنند.
پرسش ۳: آیا در مسجد آبی کتابخانه وجود دارد؟
بله، یک کتابخانهٔ کوچک اما قدیمی در گوشهٔ جنوبی حیاط وجود دارد. در آن کتابخانه، قرآنهای خطی با دستخط بسیار زیبا و کتابهای علمی قدیمی (مثل ستارهشناسی و ریاضیات) نگهداری میشود. بعضی از این کتابها بیش از ۴۰۰ سال پیش نوشته شدهاند.
پاورقیها
[1] حضرت علی: امام اول شیعیان و چهارمین خلیفهٔ اهل سنت. پسرعمو و داماد حضرت محمد (ص). معادل انگلیسی: Imam Ali.
[2] بزکشی: یک بازی سنتی سوارکاری در افغانستان که در آن سوارکاران برای برداشتن لاشهٔ بز از زمین مسابقه میدهند. معادل انگلیسی: Buzkashi.
[3] معماری خراسانی: سبکی از معماری اسلامی که در منطقهٔ خراسان بزرگ (شامل افغانستان، ایران و آسیای میانه) رایج بود. ویژگی آن: گنبدهای دوپوش، ایوانهای بلند و آجرکاری با کاشیهای آبی. معادل انگلیسی: Khorasani architecture.
[4] اسلیمی: نقشهای خمیده و چرخیده مانند ساقهٔ گل و پیچک که در تزئینات اسلامی به کار میرود. معادل انگلیسی: Arabesque.