ناهمواری: شکل ظاهری زمین مانند کوه، دشت و جلگه.

ناهمواری‌های زمین: کوه، دشت و جلگه چگونه شکل گرفته‌اند؟

کوه‌ها: بلندترین ناهمواری‌ها

کوه به بخشی از زمین می‌گویند که از اطراف خود بلندتر است و معمولاً قله‌ای تیز یا گرد دارد. ارتفاع یک کوه معمولاً از 300 متر بیشتر است. کوه‌ها می‌توانند به صورت تنها یا ردیفی به نام رشته‌کوه دیده شوند. برای نمونه، رشته‌کوه البرز در شمال ایران و رشته‌کوه زاگرس در غرب ایران از کوه‌های مرتفع تشکیل شده‌اند. کوه‌ها معمولاً آب وهوای خنک‌تری دارند و دامنهٔ آن‌ها مکان مناسبی برای رویش جنگل‌ها و زندگی جانورانی مانند بز کوهی و خرس است.

علت به وجود آمدن کوه‌ها حرکت لایه‌های جامد زمین (سنگ‌کره) است. وقتی دو صفحهٔ سنگی به هم فشار بیاورند، زمین چین می‌خورد و بالا می‌آید و کوه ساخته می‌شود. دانشمندان به این فرایند کوه‌زایی می‌گویند.

دشت و جلگه: سرزمین‌های هموار

دشت به زمین نسبتاً هموار و گسترده‌ای گفته می‌شود که ارتفاع آن از سطح دریا معمولاً کمتر از 500 متر است. دشت‌ها مکان بسیار خوبی برای کشاورزی و ساخت شهرها هستند، چون زمین آن‌ها صاف و کار کردن با آن آسان است. برای نمونه، دشت قزوین و دشت اردبیل از دشت‌های حاصلخیز ایران هستند. جلگه نوعی دشت است که در کنار دریا یا کنار رودخانه قرار دارد و خاک آن بسیار رسوبی و حاصلخیز می‌باشد.

جلگه‌ها معمولاً از رسوباتی که رودخانه با خود می‌آورد تشکیل می‌شوند. وقتی رودخانه از کوه به پایین می‌آید، مقدار زیادی خاک و ماسه حمل می‌کند و در محل صاف، آن مواد را روی زمین می‌ریزد و به مرور زمان یک جلگه پدید می‌آید. جلگهٔ خوزستان در جنوب غربی ایران که رودخانهٔ کارون از آن می‌گذرد، یکی از بزرگ‌ترین جلگه‌های ایران است.

تفاوت دشت و جلگه در یک نگاه

کاربردها و مثال‌های عینی از ناهمواری‌ها در زندگی روزمره

شکل ظاهری زمین روی همه چیز اثر می‌گذارد. در مناطق کوهستانی معمولاً خانه‌ها را با مصالح مقاوم‌تر می‌سازند و جاده‌ها را به صورت پیچ‌درپیچ طراحی می‌کنند تا از شیب تند جلوگیری شود. در دشت‌ها زمین صاف باعث می‌شود ماشین‌های کشاورزی به راحتی حرکت کنند و گندم و جو بکارند. جلگه‌ها هم به دلیل خاک حاصلخیز و نزدیکی به آب، بهترین مکان برای پرورش برنج و سبزیجات هستند. برای نمونه، جلگهٔ مازندران در شمال ایران یکی از قطب‌های تولید برنج در کشور است. حتی راه‌آهن و فرودگاه‌ها را نیز معمولاً در دشت‌ها یا جلگه‌ها می‌سازند، زیرا ساختن باند پرواز روی زمین ناهموار بسیار دشوار است.

چالش‌های مفهومی (پرسش و پاسخ)

نگاهی کلی به ناهمواری‌های زمین

سطح زمین ترکیبی از پستی و بلندی‌های گوناگون است. اگر نقشهٔ ایران را نگاه کنید، بخش مرکزی آن دشت‌های وسیعی دارد (مثل دشت کویر) و در شمال و غرب آن کوه‌های بلندی دیده می‌شود. جلگه‌های حاصلخیز در کنار دریای خزر و خلیج فارس کشیده شده‌اند. دانشمندان برای مطالعهٔ ناهمواری‌ها از عکس‌های ماهواره‌ای و نقشه‌های توپوگرافی¹ استفاده می‌کنند. در نقشه‌های توپوگرافی، خطوطی به نام خط‌های میزان به ما نشان می‌دهند که ارتفاع زمین در هر نقطه چقدر است. هرچه خطوط به هم نزدیک‌تر باشند، شیب بیشتر و ناهمواری شدیدتر است.

پاورقی‌ها

1. توپوگرافی (Topography): علمی که به بررسی شکل ظاهری سطح زمین و اندازه‌گیری پستی و بلندی‌ها می‌پردازد. نقشه‌های توپوگرافی با خطوط ویژه، ارتفاع نقاط مختلف را نشان می‌دهند.
رشته‌کوه (Mountain range): به دنباله‌ای از کوه‌ها که در یک راستا قرار گرفته‌اند، رشته‌کوه می‌گویند. برای نمونه رشته‌کوه هیمالیا در آسیا.
کوه‌زایی (Orogeny): فرایند زمین‌شناختی که در اثر حرکت و برخورد صفحات سنگی پوستهٔ زمین به وجود می‌آید و منجر به ساخته شدن کوه‌ها می‌شود.
فرسایش (Erosion): جابجایی ذرات سنگ و خاک توسط آب، باد یا یخ که باعث تغییر شکل ناهمواری‌ها می‌شود.