مرجان: جانور دریایی با اسکلت سخت در آبهای گرم و کمعمق
مرجان چیست و چه فرقی با سنگ دارد؟
شاید در ساحل دریا یا در فیلمها، موجودی شبیه شاخههای درختان رنگی دیده باشید. به آن مرجان میگویند. خیلیها فکر میکنند مرجان یک سنگ یا یک گیاه است، اما مرجان یک جانور است! مرجانها از دستهٔ جانورانی به نام گُزندهداران1 هستند. بدن نرم آنها توسط یک اسکلت سخت و آهکی پوشیده شده است. این اسکلت را خود مرجان از کلسیم موجود در آب دریا میسازد. به همین دلیل مرجان در آبهای گرم و کمعمق که کلسیم کافی دارد، زندگی میکند.
مثال ملموس: فرض کنید یک حلزون کوچک داخل یک کلاه سخت زندگی میکند. مرجان هم مانند آن است؛ بدن نرم دارد، اما خانهٔ آن یک اسکلت سفت است. هر مرجان کوچک را پُلیپ2 مینامند. پولیپها با یکدیگر کلونی3 تشکیل میدهند. یعنی هزاران پولیپ در کنار هم زندگی میکنند و یک صخره مرجانی بزرگ میسازند.
زیستگاه و معماری مرجانها: شهرهای زیر آب
مرجانها در آبهای گرم (بین $23$ تا $29$ درجهٔ سانتیگراد) و کمعمق (تا ژرفای $50$ متر) زندگی میکنند. چرا کمعمق؟ چون در بدن مرجان جلبکهای ریزی به نام زئوگزانتِل4 زندگی میکنند که برای رشد به نور خورشید نیاز دارند. این جلبکها با نور خورشید غذای مرجان را میسازند و در مقابل، مرجان خانهٔ امنی به آنها میدهد. به این رابطهٔ مفید برای هر دو طرف، همزیستی میگویند.
مرجانها معماریهای زیر آب هستند. آنها با اسکلت سخت خود سازههایی به نام آبسنگ مرجانی5 میسازند. بزرگترین آبسنگ مرجانی جهان، دیواره بزرگ مرجانی در استرالیا است که حتی از فضا دیده میشود! این آبسنگها مانند شهرهای زیر آب برای ماهیها و میگوها و ستارههای دریایی خانه و پناهگاه هستند.
| نوع مرجان | شکل ظاهری | مثال برای دانشآموز |
|---|---|---|
| مرجان شاخگوزنی | مثل شاخههای درخت | مثل شاخههای خشک درخت |
| مرجان مغزی | گرد و دارای شیارهایی مانند مغز | مثل یک توپ بزرگ با خطهای پیچ در پیچ |
| مرجان تختمانند | صفحههای لایهلایه | مثل پشتهای از بشقابهای سنگی |
مرجانها چگونه تغذیه میکنند و رشد میکنند؟
مرجانها دو راه برای به دست آوردن غذا دارند: اولی کمک از جلبکهای همزیست خود. این جلبکها با انجام فرایند نوروساخت6 مواد قندی میسازند و $90\%$ غذای مرجان را تأمین میکنند. راه دوم شکار جانوران بسیار ریز به نام پلانکتون7 است. مرجان دور تا دور شاخکهای خود سلولهای گزنده دارد. وقتی پلانکتون به شاخکها برخورد کند، مرجان آن را فلج کرده و به دهان خود میبرد.
رشد مرجان بسیار کند است. هر سال شاید فقط $1$ تا $10$ سانتیمتر به اندازهٔ آبسنگ اضافه شود. پس آبسنگهایی که امروز میبینیم، هزاران سال سن دارند. اگر یک مرجان از بین برود، رشد دوبارهٔ آن سالها طول میکشد.
$ \text{نور خورشید} + CO_2 + H_2O \rightarrow \text{قند} + O_2 $چرا مرجانها برای ما مهم هستند؟ (نمونهٔ عملی)
فرض کنید میخواهید یک آکواریوم بزرگ در خانه درست کنید. اگر مرجان نداشته باشید، ماهیهای رنگی جای قایم شدن ندارند و زود میمیرند. در طبیعت هم همین طور است. آبسنگهای مرجانی خانهٔ یکچهارم جانوران دریایی هستند. ماهیهایی که ما صید میکنیم و میخوریم (مانند ماهی حلوا و شعری) در کودکی در میان مرجانها زندگی میکنند. همچنین مرجانها سد طبیعی در برابر امواج بزرگ و طوفانها هستند. اگر مرجان نباشد، موجهای سهمگین به ساحل میکوبند و خانههای مردم را خراب میکنند.
چالشهای مفهومی (پرسش و پاسخ)
پاسخ: مرجان جانور است. رنگ سبز برخی مرجانها به دلیل جلبکهای سبز رنگی است که درون بدن مرجان زندگی میکنند. خود مرجان بیرنگ است.
پاسخ: وقتی آب بیش از حد گرم میشود، مرجان جلبکهای همزیست خود را بیرون میاندازد و سفید میشود. به این پدیده سفیدشدگی مرجان8 میگویند. اگر گرما ادامه یابد، مرجان گرسنه میماند و میمیرد.
پاسخ: نباید این کار را کرد. مرجان زنده است و بیرون از آب میمیرد. همچنین برداشتن مرجان از دریا باعث نابودی خانهٔ هزاران ماهی میشود. در بسیاری از کشورها جمعآوری مرجان زنده غیرقانونی است.
پاورقیها
1 گزندهداران (Cnidarians): گروهی از جانوران آبزی که دارای سلولهای گزنده برای شکار و دفاع هستند. مانند عروس دریایی و مرجان.
2 پُلیپ (Polyp): شکل بدنی استوانهای و لولهمانند مرجانها که دارای دهان و شاخک است.
3 کلونی (Colony): گروهی از موجودات زنده که به هم متصل شده و یک مجموعهٔ بزرگ را میسازند.
4 زئوگزانتل (Zooxanthellae): جلبکهای میکروسکوپی قهوهای طلایی رنگ که درون بافت مرجان زندگی میکنند.
5 آبسنگ مرجانی (Coral Reef): سازهٔ آهکی زیرآبی که توسط اسکلت مرجانها ساخته میشود و زیستگاه بسیاری از جانوران دریایی است.
6 نوروساخت (Photosynthesis): فرایندی که در آن گیاهان و جلبکها از نور خورشید، آب و کربن دیاکسید، غذا و اکسیژن میسازند.
7 پلانکتون (Plankton): جانداران بسیار ریز شناور در آب دریا که غذای بسیاری از آبزیان هستند.
8 سفیدشدگی مرجان (Coral Bleaching): پدیدهٔ بیرون ریختن جلبکهای همزیست توسط مرجان در اثر تنشهای محیطی مانند گرمای زیاد آب.