لنج: قایق چوبی بزرگ که با آن ماهی میگیریم و بار جابهجا میکنیم
لنج چیست و چه فرقی با قایق کوچک دارد؟
لنج یک شناور چوبی بزرگ است که طول آن گاهی به 30 متر هم میرسد. اگر یک قایق کوچک ماهیگیری را مثل یک ماشین سواری کوچک در نظر بگیریم، لنج شبیه یک اتوبوس بزرگ دوطبقه است! لنج جای زیادی دارد و میتواند تا 200 تن بار حمل کند. بیشتر لنجها در خلیج فارس و دریای عمان ساخته میشوند و شهرهای بندری مثل بوشهر، بندرعباس و قشم خانهٔ لنجهای معروف هستند.
برخلاف قایقهای کوچک که معمولاً یک موتور کوچک دارند، لنجها یا بادبان بزرگ دارند یا موتورهای قوی دیزلی. در گذشته، لنجها فقط با باد حرکت میکردند. بادبان بزرگ لنج مثل یک بال بزرگ بود که باد در آن میافتاد و لنج را روی آب میکشید.
بخشهای اصلی یک لنج (بدنه، عرشه، انبار و بادبان)
یک لنج از قسمتهای گوناگونی تشکیل شده که هرکدام کار مخصوصی انجام میدهند. بیایید با هم بخشهای اصلی لنج را نام ببریم:
| نام بخش | کار آن چیست؟ |
|---|---|
| بدنه | قسمت بیرونی لنج که از چوب ساخته شده و لنج را روی آب شناور نگه میدارد. |
| عرشه | سطح رویی لنج که خدمه روی آن راه میروند و تور ماهیگیری پهن میکنند. |
| انبار (بارگیرخانه) | محوطهٔ بزرگ زیر عرشه که ماهی یا بارهای سنگین مثل خرما، برنج و ادویه در آن جای میگیرد. |
| دکل و بادبان | دکل یک تیر چوبی بلند است که بادبان بزرگ به آن وصل میشود. بادبان پارچهٔ ضخیمی است که باد را میگیرد و لنج را به حرکت درمیآورد. |
فرض کنید یک لنج را مثل یک خانهٔ شناور روی آب تصور کنید. عرشه مثل حیاط خانه است، انبار مثل زیرزمین، و دکل مثل یک برج مراقبت. ناخدا (کاپیتان لنج) در بخشی به نام «سکان» میایستد و فرمان حرکت را میدهد.
لنج چگونه ماهی میگیرد و بار جابهجا میکند؟ (مثال عملی)
تصور کنید صبح زود است. ناخدا علی با چند ماهیگیر سوار لنج خود میشوند. آنها تورهای بزرگ و سنگین را به پشت لنج میبندند. وقتی لنج به وسط دریا میرسد، موتور را آهسته میکنند و تور را در آب رها میکنند. تور مانند یک دیوار بزرگ زیر آب باز میشود. لنج آهسته جلو میرود و ماهیها داخل تور جمع میشوند. بعد از چند ساعت، ماهیگیران با کمک یک جرثقیل کوچک (که روی لنج نصب شده) تور پر از ماهی را روی عرشه میکشند. ماهیهای صیدشده را داخل انبار سرد لنج میریزند تا تازه بمانند. سپس لنج به بندر برمیگردد و ماهیها را به مردم میفروشند.
برای حمل بار هم داستان شبیه این است. مثلاً بازرگانی میخواهد 50 تن خرما از بندرعباس به امارات بفرستد. کارگران خرماها را در گونیهای بزرگ میریزند و با یک اتصال چوبی به نام «لنگرگاه» آنها را با احتیاط داخل انبار لنج میگذارند. بعد از بسته شدن در انبار، لنج به راه میافتد و بعد از چند روز بار را به بندر مقصد میرساند.
برای محاسبهٔ بار مفید یک لنج میتوان از فرمول سادهٔ زیر استفاده کرد. فرض کنید $ W $ وزن خالص باری است که لنج میتواند حمل کند، $ V $ حجم انبار بر حسب متر مکعب و $ \rho $ چگالی1 بار است:
که در اینجا $ V $ بر حسب m3 و $ \rho $ بر حسب kg/m3 است. مثلاً اگر انبار لنج 100 متر مکعب باشد و بار خرما چگالی حدود 600 kg/m3 داشته باشد، وزن باری که میشود حمل کرد برابر است با $ 100 \times 600 = 60000 $ کیلوگرم یعنی 60 تن.
چالشهایی که لنجها در دریا دارند
پاسخ: چوب در تماس طولانی با آب شور دریا پوسیده میشود. همچنین کرمهای چوبخوار (که به آنها «کرم کشتی» میگویند) در چوب لانه میکنند و آن را سوراخ میکنند. به همین دلیل لنجسازان هر چند سال یک بار بدنهٔ لنج را از آب بیرون میکشند، تختههای پوسیده را عوض میکنند و روی چوب را با روغن یا قیر میپوشانند تا در برابر آب محافظت شود.
پاسخ: لنجها به دلیل بدنهٔ منحنی و سنگین خود در برابر امواج نسبتاً مقاوم هستند اما در طوفانهای بسیار شدید ممکن است آب وارد لنج شود. ناخداهای باتجربه با نگاه به ابرها و باد، طوفان را پیشبینی میکنند و لنج را به سمت ساحل یا یک خلیج امن هدایت میکنند. همچنین کف لنج گاهی آببند (محفظهٔ ضدآب) دارد که از غرق شدن سریع جلوگیری میکند.
پاسخ: زیرا لنجهای موتوری سریعتر و مطمئنتر هستند. لنج بادبانی فقط وقتی حرکت میکند که باد بوزد و نمیتواند برخلاف جهت باد حرکت کند. اما لنج موتوری در هر شرایط آب و هوایی میتواند به راه خود ادامه دهد. با این حال هنوز در برخی جزیرههای کوچک خلیج فارس از لنجهای بادبانی برای گردشگری و ماهیگیری سنتی استفاده میشود.
مقایسهٔ لنج با دو وسیلهٔ دیگر دریایی
| نوع شناور | جنس | حداکثر بار (تقریبی) | محل استفادهٔ معمول |
|---|---|---|---|
| قایق کوچک ماهیگیری | فایبرگلاس یا چوب نازک | 1 تا 2 تن | نزدیک ساحل |
| لنج چوبی | چوب ضخیم ساج | 50 تا 200 تن | آبهای ساحلی تا دور از ساحل |
| کشتی بزرگ فولادی | فولاد | بیش از 10000 تن | اقیانوسها و دریاهای عمیق |
پاورقی
[1] چگالی (Density): جرم یک ماده در واحد حجم. هرچه چگالی بیشتر باشد، وزن آن ماده در حجم معین بیشتر است.
[2] لنج (Lenj): نوعی قایق چوبی بزرگ بادبانی یا موتوری که در خلیج فارس، دریای عمان و اقیانوس هند استفاده میشود.
[3] دکل (Mast): ستون عمودی بلندی که بادبان به آن وصل میشود.
[4] سکان (Rudder): صفحهٔ متحرکی در پشت لنج که برای تغییر جهت حرکت به کار میرود.