کتیبه داریوش: نخستین نوشته از «دریای پارس»
کتیبه چیست و داریوش کجا آن را حک کرده است؟
کتیبه مانند نامهٔ سنگی است که پادشاهان قدیم روی دیوار کوهها یا صخرههای بزرگ مینوشتند. داریوش یک کتیبه در کوه بیستون (نزدیک شهر کرمانشاه امروزی) دارد و کتیبهٔ دیگری در شوش (یکی از پایتختهای هخامنشی). کتیبهای که نام «دریای پارس» در آن آمده، بیشتر از شوش به دست ما رسیده است. تصور کنید شما یک برگهٔ بزرگ دارید و روی آن مهمترین حرف خود را مینویسید؛ بعد آن برگه را به دیوار کلاس میچسبانید تا همه بخوانند. کتیبه هم همین کار را برای مردم ۲۵۰۰ سال پیش میکرده است.
متن کتیبه: کدام جمله از دریای پارس نام میبرد؟
در کتیبهٔ شوش (که به سه زبان پارسی باستان، ایلامی و بابلی نوشته شده) جملهای آمده است: «... دریایی که از پارس میرود ...». منظور داریوش از این جمله، آبی است که از کنار سرزمین پارس (استان فارس کنونی) عبور میکند. همان آبی که امروز به آن خلیج فارس میگوییم.
| زبان کتیبه | نحوهٔ اشاره به دریای پارس |
|---|---|
| پارسی باستان | دریای هخامنشی (پارسه) |
| ایلامی | «آب بزرگ جنوب» همراه با اشاره به سرزمین پارس |
| بابلی | «دریای پارس» با همان واژهٔ امروزی |
چرا نام «دریای پارس» در این کتیبه مهم است؟
پیش از داریوش، هیچ نوشتهٔ رسمی از نام «دریای پارس» وجود نداشت. دانشمندان با دیدن این کتیبه فهمیدند که دستکم از ۵۱۸ سال پیش از میلاد (یعنی حدود ۲۵۴۲ سال پیش) این دریا به نام پارس شناخته میشده. این کتیبه مانند یک مدرک تاریخی محکم عمل میکند. اگر کسی شک کند که خلیج فارس همیشه به این نام بوده، دانشمندان به او این سنگنبشته را نشان میدهند.
$ \text{سن کتیبه} = \text{سال کنونی} + 518 $
(چون کتیبه در سال 518 پیش از میلاد نوشته شده. اگر سال کنونی 2026 باشد، سن کتیبه برابر $ 2026 + 518 = 2544 $ سال میشود)
کتیبه مانند یک شناسنامه برای دریای پارس
تصور کنید شما یک شناسنامه دارید که اسم و فامیل شما در آن نوشته شده. اگر کسی اسم شما را اشتباه بگوید، شناسنامه را نشان میدهید و میگویید: «نه، اسم من این است که اینجا نوشته شده». کتیبه داریوش هم برای دریای پارس حکم همان شناسنامه را دارد. وقتی برخی افراد در تاریخ سعی کردهاند نام دیگری برای این دریا به کار ببرند، پژوهشگران این کتیبه را نشان دادهاند که ثابت میکند نام درست، دریای پارس است.
چالشهای مفهومی (پرسش و پاسخ)
پاسخ: داریوش نمیخواست بگوید دریا مالک دارد. او میخواست نشان دهد که این دریا در کنار سرزمین پارس (وطن اصلی هخامنشیان) قرار دارد. مثل اینکه بگوییم «دریای شمال» یا «خلیج مکزیک». این نام فقط برای مشخص کردن مکان جغرافیایی به کار رفته است.
پاسخ: دانشمندان خط و زبان و سبک کتیبه را بررسی کردهاند. همخوانی کامل با دیگر کتیبههای داریوش دارد. همچنین سنگ آن از معادن همان دوره است. بنابراین همهٔ پژوهشگران میپذیرند که این کتیبه واقعی و از زمان داریوش است.
پاسخ: بله، بعد از داریوش، کتیبههای دیگری مثل سنگنبشتهٔ خشایارشا (فرزند داریوش) و سنگنبشتهٔ اردشیر دوم نیز از «دریای پارس» نام بردهاند. اما نخستین و کهنترین آنها، همین کتیبهٔ داریوش است.
کاربرد امروزی این کتیبه: مدرکی برای نقشههای تاریخی
وقتی سازمان ملل یا هر نهاد بینالمللی میخواهد بداند نام اصلی خلیج فارس چیست، به همین کتیبهها مراجعه میکند. در کتابهای درسی ایران و بسیاری از کشورهای جهان، از این کتیبه به عنوان کهنترین سند نام خلیج فارس یاد میشود. همچنین موزهها نسخهٔ بازسازیشدهٔ این کتیبه را در معرض دید عموم قرار میدهند تا مردم با تاریخ ۲۵۰۰ سالهٔ این نام آشنا شوند.
پاورقیها
1هخامنشی: نام یک سلسلهٔ پادشاهی در ایران باستان (حدود ۵۵۰ تا ۳۳۰ پیش از میلاد). بنیانگذار آن کوروش بزرگ بود و داریوش یکی از پادشاهان نامدار این دودمان است. معادل انگلیسی: Achaemenid.
2کتیبه: نوشتهای که روی سنگ، فلز، سفال یا چوب حک میشود. کتیبههای هخامنشی معمولاً به چند زبان نوشته میشد تا مردم مختلف بتوانند بخوانند. معادل انگلیسی: Inscription.
3پارسی باستان، ایلامی، بابلی: سه زبانی که در زمان هخامنشیان رایج بود. پارسی باستان زبان خودِ پادشاهان، ایلامی زبان مردم جنوب غربی ایران و بابلی زبان مردم بینالنهرین (عراق امروزی) بود. معادل انگلیسی: Old Persian, Elamite, Babylonian.
4خلیج فارس: آبی که بین ایران و شبهجزیرهٔ عربستان قرار دارد. در کتیبه داریوش با عبارت «دریای پارس» به آن اشاره شده است. معادل انگلیسی: Persian Gulf.