شاید برای شما هم پیش آمده باشد که یک تکه لباس را از نزدیک دیده باشید. اگر با دقت نگاه کنید، لباس از ریزهریزهای درهمبافتهای درست شده که به آن پارچه میگویند. اما پارچه از چه چیزی ساخته میشود؟ از نخ! نخ مانند یک رشتهٔ بلند و نازک از جنس پنبه، پشم یا الیاف1 مصنوعی است. کارخانهٔ نساجی (پارچهبافی) دقیقاً همان جایی است که هزاران متر نخ را به پارچه تبدیل میکند.
بیایید یک مثال ساده بزنیم. فرض کنید چند طناب نازک (نخ) دارید. اگر این طنابها را از بالا به پایین (تار2) و از چپ به راست (پود3) روی هم قرار دهید، یک سطح صاف و محکم به دست میآورید. پارچه هم دقیقاً همین طور ساخته میشود، فقط میلیونها بار ظریفتر!
در یک کارخانهٔ نساجی، کار به چند مرحلهٔ مهم تقسیم میشود. بیایید هر مرحله را با یک مثال ساده یاد بگیریم.
نخها از جعبههای بزرگ به نام قرقره4 وارد دستگاه میشوند. ابتدا نخهای تار (آنهایی که در طول پارچه قرار میگیرند) را روی یک غلتک بزرگ میپیچند. این کار شبیه این است که قبل از شروع بافتنی، نخ را از کلاف به شکل توپ درآورید. سپس نخها را از مادهای به نام آهار5 عبور میدهند تا محکم و نرم شوند. آهار مثل چسب مخصوصی است که باعث نمیشود نخ در هنگام بافت پاره شود.
قلب کارخانه، دستگاه بافندگی6 است. این دستگاه دو کار اصلی انجام میدهد: نخهای تار را باز و بسته میکند (مثل باز و بسته کردن انگشتان دو دست) و سپس یک نخ پود را با یک شاتل کوچک (مثل یک سوزن بزرگ) از بین آنها عبور میدهد. با تکرار این کار میلیونها بار در دقیقه، پارچه ساخته میشود. سرعت این دستگاهها بسیار بالاست؛ به طوری که در یک روز میتوانند پارچهای به طول چند کیلومتر تولید کنند!
در این فرمول، هرچه تعداد پود در دقیقه بیشتر باشد، پارچه سریعتر تولید میشود. فرض کنید دستگاهی 1000 پود در دقیقه بزند و هر پود 1.5 متر باشد؛ در یک دقیقه 1500 متر پارچه تولید میکند.
پارچهٔ تازه بافته شده، ممکن است زبر یا کثیف باشد. در مرحلهٔ پرداخت، پارچه را میشویند، خشک میکنند و گاهی روی آن را پرزگیری7 میکنند تا نرم شود. سپس پارچه را در دیگهای بزرگ رنگ میکنند. تصور کنید یک دیگ غولپیکر از آب جوش و مواد رنگی؛ پارچه در آن حمام میکند و رنگ دلخواه را به خود میگیرد.
در آخر، کارشناسان کارخانه پارچه را جلوی نور میگیرند تا سوراخ، نخهای اضافه یا لکههای رنگی را پیدا کنند. اگر همه چیز درست بود، پارچه را رول میکنند و برای دوخت لباس، ملحفه، پرده و هزاران وسیلهٔ دیگر به کارخانههای دیگر میفرستند.
| نوع پارچه | مادهٔ اولیه | یک مثال از کاربرد |
|---|---|---|
| پنبهای | گیاه پنبه | تیشرت و حوله |
| پشمی | پشم گوسفند | ژاکت و شال گردن |
| پلیاستر | نفت و مواد شیمیایی | لباس ورزشی و کولهپشتی |
| کتان | ساقهٔ گیاه کتان | پیراهن تابستانی و سفره |
پاسخ: گاهی یک نوع نخ به تنهایی خوب نیست. مثلاً پنبه نرم است ولی زود چروک میشود. پلیاستر چروک نمیشود ولی هوا را از خود عبور نمیدهد. وقتی این دو را مخلوط میکنند، پارچهای به دست میآید که هم نرم است، هم چروک نمیشود.
پاسخ: دستگاههای بافندگی مدرن سنسور دارند. به محض پاره شدن نخ، دستگاه متوقف میشود و چراغ قرمزی روشن میشود. اپراتور (کسی که دستگاه را کنترل میکند) نخ پاره شده را گره میزند و دستگاه دوباره کار میکند. در غیر این صورت، یک خط طولانی از پارچه سوراخ میشد.
پاسخ: دلیل آن نوع بافت است. در بافت معمولی (تافته)، نخها بسیار منظم روی هم قرار میگیرند و کش نمیآیند. اما در بافت کشباف (مثل جوراب و لباس زیر)، حلقههای نخ در هم فرومیروند و مانند فنر عمل میکنند. فرمول سادهٔ کشسانی: $ \Delta L = \frac{F \times L_0}{E \times A} $ که در آن $ \Delta L $ میزان کش آمدن، $F$ نیروی کشش، $L_0$ طول اولیه، $E$ سختی جنس نخ و $A$ سطح مقطع است. هرچه بافت کشباف باشد، $E$ کمتر دیده میشود و پارچه بیشتر کش میآید.
1الیاف (Fibers): رشتههای بسیار نازک و بلندی که نخ از تابیدن آنها ساخته میشود. الیاف میتواند طبیعی (مثل پنبه) یا مصنوعی (مثل نایلون) باشد.
2تار (Warp): به مجموعه نخهایی گفته میشود که در طول پارچه (از بالا به پایین) قرار میگیرند و معمولاً محکمتر از نخهای پود هستند.
3پود (Weft): به نخهایی گفته میشود که در عرض پارچه (از چپ به راست) و بین نخهای تار رفت و آمد میکنند.
4قرقره (Bobbin یا Spool): استوانهای کوچک از جنس پلاستیک یا مقوا که نخ به دور آن پیچیده میشود تا در دستگاه بافندگی به راحتی باز شود.
5آهار (Sizing): محلولی از نشاسته یا مواد شیمیایی است که روی نخ تار میزنند تا اصطکاک کم شده و نخ در اثر حرکت ماشین پاره نشود.
6دستگاه بافندگی (Loom): ماشین اصلی در کارخانه نساجی که عمل درهم رفتن نخهای تار و پود را انجام میدهد و پارچه میبافد.
7پرزگیری (Singeing): فرایندی که در آن پرزهای ریز سطح پارچه را با حرارت میسوزانند تا پارچه صاف و نرم شود.