ایوان؛ فضایی نیمهباز در دل بناها
ایوان از چند دیوار ساخته شده است؟
ایوان مانند اتاقی است که یک دیوار آن را برداشتهاند تا به بیرون راه داشته باشد. برای اینکه یک فضا ایوان نامیده شود، باید سه طرف آن دیوار باشد و طرف چهارم آن کاملاً باز باشد. این فضای باز میتواند حیاط خانه، باغ یا هر جای بیرونی دیگری باشد. اگر به خانههای قدیمی نگاه کنید، میبینید که گاهی جلوی اتاقها یک جای سرپوشیده وجود دارد که مردم آنجا مینشینند؛ این همان ایوان است.
یک مثال ساده: فرض کنید یک جعبهٔ مقوایی را باز کردهاید و یک طرف آن را کامل برش دادهاید. اگر این جعبه را روی زمین بگذارید، سه طرف آن دیوار دارد و یک طرف آن باز است. شما میتوانید از طرف باز به بیرون نگاه کنید. این جعبه مثل یک ایوان کوچک میماند. البته در معماری واقعی، ایوانها معمولاً سقف دارند و کف آنها هموار است.
تفاوت ایوان با حیاط و بالکن
گاهی بچهها فکر میکنند ایوان همان حیاط یا بالکن است. اما باید ببینیم تفاوت آنها در چیست. حیاط فضایی است که هیچ سقفی ندارد و چهار طرف آن معمولاً به اتاقها یا دیوار راه دارد. بالکن فضایی است که از دیوار ساختمان بیرون زده و معمولاً در طبقات بالا ساخته میشود. اما ایوان همواره سه دیوار دارد و سقف دارد و در طبقهٔ همکف یا حتی طبقات بالاتر دیده میشود.
| نوع فضا | تعداد دیوارهای بسته | سقف دارد؟ | نمونه در خانه |
|---|---|---|---|
| ایوان | 3 طرف | بله | ایوان جنوبی خانه |
| حیاط | هیچکدام (یا دور تا دور آن دیوار است اما فضای میانی باز است) | خیر | حیاط وسط خانه |
| بالکن | معمولا یک طرف به ساختمان میچسبد و بقیه باز است | بعضی وقتها | بالکن آپارتمان در طبقهٔ پنجم |
ایوان در خانه و مدرسه چه شکلی دارد؟
بیایید چند نمونهٔ واقعی را ببینیم. در بسیاری از خانههای قدیمی شهرهای کویری مثل کاشان یا یزد، خانهها یک ایوان بزرگ دارند که به حیاط مرکزی باز میشود. در تابستان، خانوادهها روی ایوان مینشینند و از نسیم خنک لذت میبرند. حتی بعضی مدارس قدیمی به نام مدرسهٔ چهارایوانی هستند؛ یعنی مدرسه چهار تا ایوان دارد که هر کدام به حیاط مرکزی راه پیدا میکند. در این مدارس، هر ایوان رو به یک جهت (شمال، جنوب، شرق یا غرب) ساخته شده است.
ایوانها میتوانند اندازههای متفاوت داشته باشند. بعضی ایوانها آنقدر بزرگ هستند که چندین نفر میتوانند در آن بنشینند. بعضی دیگر کوچکترند و فقط جای نشستن یک یا دو نفر را دارند. در معماری مسجدها هم ایوان میبینیم؛ مثلاً مسجد امام در اصفهان یک ایوان بلند و قشنگ دارد که به صحن اصلی باز میشود.
چگونه یک ایوان بسازیم؟ (مثال عملی)
فرض کنید میخواهید با لگو یا کارتن یک خانهی کوچک بسازید. برای اینکه خانهتان ایوان داشته باشد، ابتدا سه دیوار بچینید به طوری که شبیه حرف "U" انگلیسی شوند. یک سقف روی آنها قرار دهید. حالا از طرف باز، این فضا به بیرون راه دارد. اگر این سازه را به یک اتاق بزرگتر بچسبانید، ایوان شما ساخته شده است.
در ساختمانهای واقعی، سازندگان ابتدا ستون یا دیوارهای جانبی را میسازند. سپس روی آنها یک تیر افقی میگذارند و سقف را اجرا میکنند. فضای بین سه دیوار را کفپوش میکنند. گاهی به جای دیوار کامل، از نرده یا جانپناه استفاده میشود، اما شرط اصلی آن است که سه طرف بسته باشد. در معماری امروزی، بعضی ایوانها با دیوارهای شیشهای ساخته میشوند تا هم دید به بیرون داشته باشند و هم از سرما و گرما محافظت کنند.
چالشهای مفهومی دربارهٔ ایوان
۱) اگر یک فضا دو طرفش دیوار و دو طرفش باز باشد، آیا باز هم ایوان نامیده میشود؟
خیر. به چنین فضایی راهروی باز یا سایبان میگویند. ایوان حتماً باید 3 طرف دیوار داشته باشد. اگر فقط دو طرف دیوار باشد، دیگر آن سه دیوار لازم را ندارد و ایوان محسوب نمیشود.
۲) آیا ایوان همیشه در طبقهٔ همکف ساخته میشود؟
نه همیشه. ایوان میتواند در طبقات بالاتر هم باشد، به شرطی که سه طرف دیوار داشته باشد و یک طرف آن به فضای باز راه پیدا کند. مثلاً در برخی عمارتهای قدیمی، ایوانی در طبقهٔ دوم ساختهاند که به بالکن بزرگ باز میشود.
۳) اگر سقف ایوان نباشد، باز هم ایوان است؟
خیر. ایوان باید سقف داشته باشد. اگر فضایی سه طرف دیوار داشته باشد اما سقف نداشته باشد، به آن حیاط کوچک یا فضای نیمهباز بدون پوشش میگویند. سقف یکی از ویژگیهای اصلی ایوان است.
پاورقیها
1ایوان: (معادل انگلیسی: Ivan یا Iwan) به فضایی در معماری گفته میشود که طاق یا سقف دارد، سه طرف آن بسته و یک طرف آن کاملاً باز باشد. این واژه ریشه در معماری ایران باستان دارد.
2مدرسه چهارایوانی: نوعی مدرسه تاریخی در ایران که چهار ایوان در چهار سوی حیاط مرکزی دارد. این مدارس بیشتر برای آموزش علوم دینی ساخته میشدند.
3جانپناه: (معادل انگلیسی: Parapet) دیواره یا نرده کوتاهی که در لبهٔ بام، بالکن یا ایوان برای ایمنی ساخته میشود تا افراد از آن سقوط نکنند.