عضدالدوله دیلمی نام یک حاکم ایرانی از خاندان آل بویه (بوییان) است. او در منطقه دیلم (در کوههای نزدیک دریای خزر) به دنیا آمد. پدربزرگ و پدر او نیز فرمانروایانی نیرومند بودند. عضدالدوله در سال 338 هجری قمری (میلادی 949) به قدرت رسید و سرزمینهای پهناوری از جمله فارس، عراق و بخشی از ایران امروزی را زیر فرمان خود درآورد. پایتخت او ابتدا شهر شیراز بود، اما بعدها شهرهای ری و بغداد را نیز تحت کنترل گرفت.
او یک فرمانروای دانا و علاقهمند به دانش و فرهنگ بود. عضدالدوله دستور داد پلها، مسجدها و کتابخانههای زیادی بسازند. اما مهمترین کاری که او انجام داد، ساختن بیمارستان بزرگ عضدی در بغداد بود. این بیمارستان در آن زمان یکی از پیشرفتهترین مراکز درمانی جهان به شمار میرفت.
بیمارستان عضدی تنها یک ساختمان ساده نبود. این مجموعه شامل بخشهای گوناگون برای بیماریهای مختلف بود. برای نمونه، بیماران چشم، بیماران معده و بیماران تبدار هرکدام در بخش جداگانهای بستری میشدند. این بیمارستان همچنین داروخانهای بزرگ داشت که داروها را از گیاهان و مواد معدنی میساختند. در این داروخانه نسخهها با دقت زیادی نوشته و تحویل بیماران میشد.
یکی از جالبترین کارهایی که در بیمارستان عضدی انجام میشد، «آزمون پزشکان» بود. پیش از اینکه پزشکی اجازه کار پیدا کند، باید در آزمون سخت شرکت میکرد و دانش خود را نشان میداد. در این بیمارستان همچنین کتابخانهای بزرگ وجود داشت که کتابهای پزشکی یونانی، هندی و ایرانی در آن نگهداری میشد. پزشکان برای درمان بیماران از روشهای علمی مانند شنیدن صدای قلب با گوشی (گوشی پزشکی ابتدایی)[1] و اندازهگیری نبض استفاده میکردند.
| ویژگی | بیمارستان عضدی بغداد | بیمارستانهای دیگر آن دوران |
|---|---|---|
| بخشهای تخصصی | وجود داشت (بیماریهای چشم، معده، تب) | معمولاً یک بخش عمومی بدون تخصص |
| داروخانه اختصاصی | داروخانه بزرگ با ساختار منظم | داروخانه جداگانه نداشتند |
| کتابخانه پزشکی | کتابخانه بزرگ با هزاران جلد کتاب | نداشت یا بسیار کوچک بود |
| آزمون پزشکان | آزمون ورودی سخت و اجباری | اغلب بدون آزمون یا آزمون ساده |
فرض کنید کودکی به نام «حسن» در بغداد زندگی میکرد و تب شدیدی داشت. خانوادهٔ حسن او را به بیمارستان عضدی میآوردند. در ورودی بیمارستان، یک پزشک بیمارها را میدید و بر اساس نوع بیماری، حسن را به بخش تبداران میفرستاد. در آن بخش، تخت تمیز و غذایی مناسب برای بیمار وجود داشت. پزشک نبض حسن را میگرفت و دمای بدنش را اندازه میگرفت. سپس داروساز نسخهای از گیاه گلگاوزبان و عسل برای او آماده میکرد. پرستاران هر چند ساعت یک بار حال حسن را میپرسیدند و دارو را به او میدادند. اگر حسن نیاز به استراحت بیشتر داشت، تا بهبودی کامل در بیمارستان میماند و هزینهٔ درمان نیز رایگان یا بسیار کم بود زیرا عضدالدوله بودجهٔ زیادی برای بیمارستان در نظر گرفته بود.
پاسخ: بغداد در آن زمان پایتخت خلافت عباسی و یکی از بزرگترین و پرجمعیتترین شهرهای جهان اسلام بود. عضدالدوله پس از پیروزی بر رقیبان خود، بغداد را زیر فرمان گرفت. او میخواست با ساختن بیمارستانی بزرگ در بغداد، قدرت و دانش خود را به همه نشان دهد. همچنین مردم بغداد به درمان پیشرفته نیاز داشتند و ساختن بیمارستان در این شهر به افراد بیشتری کمک میکرد.
پاسخ: بله. در همان سالها (حدود 982 میلادی) بیمارستانهای اروپایی بسیار کوچک و معمولاً وابسته به کلیساها بودند و بخشهای تخصصی، داروخانه و کتابخانهٔ منظم نداشتند. بیمارستان عضدی از بسیاری از بیمارستانهای اروپایی تا چندین قرن بعد پیشرفتهتر بود. حتی برخی از روشهای درمانی و ساختار مدیریتی آن الهامبخش بیمارستانهای بعدی در اروپا شد.
پاسخ: خود ساختمان اصلی بیمارستان عضدی در طول جنگها و سیلهای بغداد تخریب شد و امروزه اثری از آن باقی نمانده است. اما کتابها و نوشتههایی که پزشکان آن بیمارستان تهیه کرده بودند، به دست ما رسیده است. همچنین سبک مدیریت بیمارستان، آزمون پزشکان و تقسیمبندی بخشها در بسیاری از بیمارستانهای بعدی جهان اسلام و حتی اروپا ادامه یافت. نام عضدالدوله نیز در تاریخ پزشکی ایران و جهان ثبت شده است.
[1] گوشی پزشکی ابتدایی: در آن زمان پزشکان از لولههای چوبی یا فلزی بلندی برای شنیدن صدای قلب و ریه استفاده میکردند. معادل انگلیسی آن Stethoscope است. امروزه گوشی پزشکی مدرن در سال 1816 میلادی ساخته شد.
عضدالدوله دیلمی: «عضدالدوله» لقبی افتخاری به معنای «بازوی دولت» است. نام اصلی او «فناخسرو» یا «پناهخسرو» بوده. معادل انگلیسی عنوان او Adud al-Dawla نوشته میشود.
آل بویه (بوییان): سلسلهای ایرانی که از منطقه دیلم برخاستند و از سال 934 تا 1062 میلادی بر بخش بزرگی از ایران و عراق فرمانروایی کردند. معادل انگلیسی آن Buyids است.
بیمارستان عضدی: به عربی «البیمارستان العضدی» نامیده میشد. این بنا در ساحل شرقی رود دجله در بغداد قرار داشت و حدود 300 سال فعال بود.
