عوامل طبیعی در کشاورزی: خاک، آب و هوا و دیگر موهبتهای بینقش انسان
خاک: گنج پنهان زیر پا
خاک لایهٔ نرم و شنی روی زمین است که گیاهان ریشههای خود را در آن فرو میبرند. انسان نمیتواند خاک را از هیچ بسازد، اما برای کشاورزی به آن نیاز دارد. خاک مواد مغذیمانند نیتروژن و فسفر را در خود نگه میدارد و به ریشه میرساند. سه نوع اصلی خاک عبارتند از:
| نوع خاک | ویژگی مهم | مناسب برای کدام گیاه |
|---|---|---|
| خاک رسی | دانههای خیلی ریز، آب را زیاد نگه میدارد | برنج و نیلوفر |
| خاک شنی | آب زود از آن عبور میکند، هوای زیادی دارد | هویج، بادام زمینی و خربزه |
| خاک لومی | ترکیب رس، شن و مواد پوسیده، بهترین خاک | بیشتر سبزیجات مانند گوجه و خیار |
برای آن که خاک سالم بماند، کشاورز میتواند کود حیوانی یا کمپوست (مواد پوسیدهٔ گیاهی) به آن بیفزاید، ولی خودِ خاک را نمیتواند از صفر خلق کند. مثال ملموس: اگر یک دانهٔ لوبیا در خاک رس بکارید، خیلی دیر سبز میشود چون آب زیادی دور ریشه جمع میشود و هوا به آن نمیرسد. اما همان دانه در خاک لومی بهمدت 7 تا 10 روز جوانه میزند.
آب: مایهٔ زندگی و شربت گیاهان
هیچ گیاهی بدون آب زنده نمیماند. آب به طور طبیعی از باران، برف، چشمهها و رودخانهها در دسترس است. انسان در باریدن باران نقشی ندارد، ولی میتواند آب را ذخیره و به زمینهای کشاورزی هدایت کند. گیاهان آب را از راه ریشه میمکند و با آن مواد غذایی خاک را حل کرده و به تمام قسمتهای خود میرسانند.
یک مثال روزمره: در منطقهای که سالانه فقط 250 میلیمتر باران میبارد، کاشت برنج (که به 1000 تا 1500 میلیمتر آب نیاز دارد) بدون آبیاری مصنوعی تقریباً غیرممکن است. پس کشاورز ناچار است آب را از چاه یا رودخانه تأمین کند، ولی خودِ آب طبیعی است.
هوا و دما: نفس کشیدن زمین و گرمای لازم
هوا از گازهای نیتروژن، اکسیژن و دیاکسید کربن تشکیل شده است. گیاهان در برگهای خود، دیاکسید کربن هوا را میگیرند و با کمک نور خورشید، غذا میسازند (فرایند فتوسنتز[1]). همچنین دمای هوا بسیار مهم است: اگر هوا خیلی سرد باشد، آب درون گیاه یخ میزند و گیاه میمیرد. اگر خیلی گرم باشد، آب گیاه تبخیر میشود.
- گندم: بین 10 تا 24 درجهٔ سانتیگراد
- برنج: بین 20 تا 35 درجه
- سیبزمینی: بین 15 تا 20 درجه
- خرما: بین 25 تا 42 درجه
برای یک کودک دبستانی درک این نکته ساده است: اگر یک روز سرد زمستانی یک گلدان ریحان را بیرون از خانه بگذارید، صبح روز بعد برگهای آن سیاه و پژمرده میشوند. اما همان گیاه در بهار و تابستان شاداب و خوشبو میماند. پس دما و هوا دو عامل طبیعی مهم هستند که انسان در به وجود آمدن آنها نقشی ندارد.
نور خورشید: موتور رایگان تولید غذا
خورشید هر روز بدون هیچ هزینهای به زمین نور میتابد. گیاهان برای ساخت قند و نشاسته (که همان غذای آنهاست) به نور نیاز دارند. برخی گیاهان مانند گوجهفرنگی و خیار به نور کامل (حداقل 6 ساعت تابش مستقیم) و برخی مانند کاهو و اسفناج به نیمسایه نیاز دارند. انسان نه میتواند خورشید را روشن یا خاموش کند و نه شدت نور آن را تغییر دهد.
مثال عینی از یک مزرعهٔ خیار
تصور کنید یک کشاورز در روستای خود زمینی دارد. او نمیتواند خاک را از نو بسازد، نمیتواند مانع باران یا تگرگ شود و نمیتواند خورشید را جابهجا کند. اما او میتواند با دانستن این عوامل طبیعی، بهترین تصمیم را بگیرد: اگر خاک زمینش شنی است، خیار نمیکارد (چون خیار آب زیادی میخواهد). در عوض، بادام زمینی میکارد که خاک شنی را دوست دارد. اگر منطقهاش در دامنهٔ کوه و بادخیز است، برای بوتههای خیار بادشکن (مثلاً دیوار کوتاه یا درختان سریعرشد) میسازد. پس انسان عامل طبیعی را نمیسازد، اما خود را با آن هماهنگ میکند.
چالشهای مفهومی
پاسخ: ساختن خاک از ابتدا به میلیونها سال زمان نیاز دارد تا سنگها خرد شوند و مواد آلی در آن جمع گردند. انسان با وسایل خود میتواند سنگ را خرد کند، اما نمیتواند همان ساختار زنده و میکروبهای مفید خاک را در یک روز بسازد. کود دادن مثل ویتامین دادن به خاک است، نه مثل ساختن خودِ خاک.
پاسخ: انسان نمیتواند جلوی باران طبیعی را بگیرد. با فناوری امروز میتواند ابرهای بارانزا را تا حدی تحریک کند (باروری ابرها)، اما این کار بسیار کماثر و پرهزینه است و به هیچ وجه «ساخت» آب یا جلوگیری کامل از باران نیست. پس در مقیاس بزرگ، آب یک عامل طبیعی باقی میماند.
پاسخ: کشاورز نمیتواند هوای یک منطقهٔ بزرگ را گرم کند. اما میتواند از گلخانه استفاده کند. در گلخانه، نور خورشید وارد میشود ولی گرمای داخل محبوس میماند. این یعنی انسان شرایط را تغییر میدهد، نه خودِ هوای طبیعی را. همچنان عامل اصلی «دما» توسط طبیعت تعیین میشود.
پاورقیها
[1] فتوسنتز — فرایندی که در آن گیاهان از دیاکسید کربن هوا و آب، با کمک نور خورشید، گلوکز (قند) و اکسیژن میسازند. معادل انگلیسی: Photosynthesis.
واژههای تخصصی با معادل انگلیسی:
- خاک: Soil
- نیتروژن: Nitrogen
- فسفر: Phosphorus
- کمپوست: Compost (مواد آلی پوسیده)
- فتوسنتز: Photosynthesis