مرزبان بن رستم شروین پریم: نویسندهٔ کتاب مرزباننامه به زبان کهن مازندرانی
مرزبان بن رستم کیست؟
مرزبان بن رستم شروین پریم از شاهزادگان طبرستان1 (استان مازندران امروزی) بود. او در خانوادهای دانشدوست بزرگ شد. پدرش رستم و جدش شروین نام داشتند. لقب «پریم» به معنای «پهلوان» یا «بزرگسالار» در زبان کهن مازندرانی است. مرزبان در حدود سالهای 400 تا 420 هجری قمری میزیست. او فرمانروایی بر بخشی از سرزمین خود را داشت، اما شهرت اصلی او به خاطر نوشتن کتابی است به نام مرزباننامه.
برای درک بهتر، مانند این است که یک معلم مهربان در مدرسه، دفتری داشته و داستانهای پندآموز را در آن نوشته تا بچهها از آنها درس بگیرند. مرزبان نیز چنین کاری کرد، اما به جای دفتر، یک کتاب نوشت و به جای کلاس درس، برای مردم روزگار خود و حتی ما امروزیها پیامهای خوبی به جا گذاشت.
زبان مرزباننامه: مازندرانی کهن
یکی از نکات ویژه دربارهٔ مرزباننامه این است که اصل آن به زبان مازندرانی کهن (طبری قدیم) نوشته شده است. این زبان با مازندرانی امروزی کمی تفاوت دارد، اما ریشهٔ یکسانی دارند. وقتی مرزبان تصمیم گرفت کتاب خود را بنویسد، زبان ادبی رایج در ایران، زبان فارسی دری بود. اما او خواست کتابش را به زبان مردم سرزمین خود (طبرستان) بنویسد تا همه به راحتی آن را بفهمند. این کار نشان میدهد که او به فرهنگ و زبان محلی خود بسیار اهمیت میداده است. بعدها فردی به نام سعدالدین وراوینی این کتاب را به فارسی روان برگرداند و همین نسخهٔ فارسی بیشتر شناخته شده است. اما باستانشناسان و پژوهشگران، بخشهایی از نسخهٔ اصلی مازندرانی را نیز پیدا کردهاند.
داستانهای مرزباننامه شبیه چه چیزی است؟
کتاب مرزباننامه مانند یک مجموعه داستان بزرگ است. در این کتاب، حیوانات، انسانها و پرندگان نقش دارند و هر داستان یک نتیجهٔ اخلاقی دارد. برای مثال، داستان «شغال و خر» یا «مورچه و ملخ» که شبیه داستانهای ازوپ2 (نویسنده یونان باستان) است. مرزبان با زبان هنرمندانه، به کودکان و بزرگسالان یاد میدهد که دروغ بد است، دوستی خوب است، و زرنگی باید همراه با راستی باشد.
فرض کنید شما داستان «خرگوش و لاکپشت» را شنیدهاید. مرزباننامه هم پر از چنین داستانهایی است. اما تفاوتش این است که بیشتر داستانها در جنگلهای شمال ایران و کنار دریا میگذرد. این کار باعث میشود خواننده احساس کند در همان فضا قرار دارد.
| نام کتاب | نویسنده | زبان اصلی | موضوع |
|---|---|---|---|
| مرزباننامه | مرزبان بن رستم | مازندرانی کهن | داستانهای پندآموز |
| کلیله و دمنه | بزرجمهر (ترجمه) | پهلوی (از سانسکریت) | حیوانات سخنگو و پندها |
| سندبادنامه | ظهیری سمرقندی | فارسی | هفت وزیر و داستانهای اخلاقی |
چگونه از مرزباننامه در زندگی روزمره استفاده کنیم؟
فرض کنید در مدرسه با دوست خود دعوا کردهاید. مرزباننامه داستانی دارد به نام «دو کبوتر و دوستدشمن». در آن داستان، دو کبوتر با هم دوست بودند اما یک روباه حیلهگر سعی کرد آنها را از هم جدا کند. کبوترها با هوشیاری متوجه نقشه روباه شدند و دوباره با هم دوست شدند. نتیجهٔ اخلاقی این داستان برای دانشآموزان این است که نباید سریع به حرف دیگران گوش دهند و دوستی خود را از دست بدهند. والدین و معلمان میتوانند شب هنگام برای بچهها از این داستانها بخوانند و دربارهٔ درست و نادرست بودن کار شخصیتها گفتگو کنند. همچنین در کلاس هنر، بچهها میتوانند نقاشیهایی از شخصیتهای مرزباننامه مثل شغال، شیر، خرگوش و لاکپشت بکشند.
چالشهای مفهومی برای دانشآموزان
پاسخ: خیر. خوشبختانه فردی به نام سعدالدین وراوینی سالها بعد این کتاب را به فارسی ساده برگرداند. امروزه میتوانید نسخهٔ فارسی مرزباننامه را با داستانهای شیرین و روان مطالعه کنید. همچنین پژوهشگران واژهنامهای از کلمات کهن مازندرانی آن را منتشر کردهاند.
پاسخ: مرزبان میخواست کتابش را مردم عادی سرزمین خودش (مازندران) هم بخوانند. در آن زمان همه فارسی نمیدانستند. او به فرهنگ بومی خود افتخار میکرد. این کار مانند این است که یک معلم در کلاس، درس را هم به زبان رسمی و هم به زبان محلی توضیح دهد تا همه بفهمند.
پاسخ: بخشهایی از آن در کتابخانههای بزرگ مانند کتابخانهٔ مجلس شورای اسلامی و کتابخانهٔ بریتانیا پیدا شده است. هنوز نسخهٔ کامل و دستنخوردهای از اصل مازندرانی به دست نیامده، اما همان بخشها نیز برای شناخت زبان و فرهنگ کهن طبرستان بسیار ارزشمند است.
پاورقیها
1طبرستان: نام قدیم استان مازندران و بخشهایی از گلستان امروزی در شمال ایران. معادل انگلیسی آن Tabaristan است.
2ازوپ: نویسندهٔ یونان باستان که داستانهای کوتاه از زبان حیوانات مینوشت. معادل انگلیسی Aesop.
3سعدالدین وراوینی: نویسنده و شاعر ایرانی در سدهٔ هفتم هجری که مرزباننامه را از مازندرانی کهن به فارسی برگرداند.