مقبرهالشعرا: آرامگاه شاعران در تبریز و محل دفن شهریار
مقبرهالشعرا یعنی چه و کجاست؟
«مقبرهالشعرا» واژهای عربی است که از دو قسمت «مقبره» به معنی «آرامگاه» و «الشعرا» به معنی «شاعران» ساخته شده است. یعنی «آرامگاه شاعران»[1]. این مکان زیبا و تاریخی در شهر تبریز، در محلهٔ قدیمی «سرخاب» قرار دارد. شاید برای شما هم جالب باشد که بدانید این گورستان، یکی از قدیمیترین گورستانهای ایران است و قدمت آن به بیش از 800 سال پیش میرسد!
اولین باری که در کتابها از این مکان نام برده شده، به نوشتهٔ «حمدالله مستوفی»، تاریخنویس معروف ایرانی، در کتاب «نزههالقلوب» برمیگردد. یعنی از حدود 700 سال پیش، مردم میدانستند که اینجا جایگاه ویژهٔ شاعران بزرگ است. شاید بتوانیم مقبرهالشعرا را مثل یک «موزهٔ بزرگ شعر» در فضای باز تصور کنیم، جایی که شاعران و نویسندگان بزرگ بعد از سالها تلاش برای فرهنگ ایران، در کنار هم آرام گرفتهاند.
چرا مقبرهالشعرا اینقدر مهم است؟
اهمیت مقبرهالشعرا فقط به خاطر قدمت زیاد آن نیست. این مکان ارزشمند، «تابلوی افتخار» شعر و ادب ایران به شمار میرود. بیش از 400 شاعر، عارف، نویسنده و دانشمند بزرگ در اینجا آرام گرفتهاند. تصور کنید در یک کلاس درس، 400 دانشآموز زرنگ حضور دارند؛ مقبرهالشعرا هم همین طور است، اما به جای دانشآموز، پر از شاعرها و نویسندههای درخشان است!
اولین شاعری که در این مکان به خاک سپرده شد، «اسدی طوسی» نام داشت که در حدود 1000 سال پیش میزیسته است. پس از او، شاعران نامدار دیگری مانند «خاقانی شروانی»، «قطران تبریزی»، «انوری ابیوردی» و «همام تبریزی» در این مکان آرام گرفتند. متأسفانه بر اثر زمینلرزههای شدیدی که در سالهای 1193 و 1194 (قمری) در تبریز رخ داد، بسیاری از سنگقبرهای قدیمی تخریب شدند. اما مردم تبریز که به شاعران خود علاقهی زیادی داشتند، تصمیم گرفتند دوباره این مکان را بسازند و زیباتر از قبل کنند.
| نام شاعر | دورۀ زندگی (میلادی) | شهرت |
|---|---|---|
| اسدی طوسی | 999-1072 | سرایندهٔ گرشاسپنامه |
| خاقانی شروانی | 1120-1190 | قصیدهسرای بزرگ |
| قطران تبریزی | 1009-1072 | از شاعران نامدار سدهٔ پنجم |
| همام تبریزی | 1238-1314 | معاصر با مولوی |
| محمدحسین شهریار | 1906-1988 | شاعر معاصر و سرایندهٔ «حیدربابا» |
بازسازی و معماری: بنای یادبود شاعران
در دههٔ 1350 خورشیدی، با تلاش «تهماسب دلشاهی»، مسئول وقت هنر و فرهنگ آذربایجان شرقی، مسابقهای برای طراحی بنای جدید مقبرهالشعرا برگزار شد. این مسابقه را «غلامرضا فرزانمهر»، معمار توانای ایرانی، برنده شد. ساخت این بنای نمادین از سال 1351 خورشیدی آغاز شد و تا سال 1361 به طول انجامید. نتیجهٔ کار، بنایی شد با طاقهای بلند و زیبا که هم نگاهش به معماری سنتی ایرانی است و هم از شیوههای مدرن در آن استفاده شده است.
امروزه مقبرهالشعرا به یکی از نمادهای اصلی شهر تبریز تبدیل شده است. در وسط این مجموعهٔ زیبا، آرامگاه «استاد شهریار» قرار دارد که بلندترین بخش بناست و ارتفاع آن به حدود 30 متر میرسد. مردم تبریز و گردشگران زیادی از سراسر ایران و جهان به این مکان میآیند تا به شاعران بزرگ ایران ادای احترام کنند.
آشنایی با آرامگاه استاد شهریار: شاعری از جنس مردم
«محمدحسین بهجت تبریزی» که همه او را با نام «شهریار» میشناسیم، یکی از محبوبترین و مشهورترین شاعران معاصر ایران است. او در سال 1285 خورشیدی در تبریز به دنیا آمد و در 18 شهریور سال 1367 در تهران از دنیا رفت. او را به تبریز منتقل کردند و در مقبرهالشعرا به خاک سپردند. شهریار آخرین شاعر بزرگی بود که در این مکان آرام گرفت.
شاید شنیده باشید که میگویند «شهریار، شاعر دو زبانه» بود. او هم به زبان فارسی و هم به زبان ترکی آذربایجانی شعر میسرود. مشهورترین اثر او شعر بلند «حیدر بابا» است که به زبان ترکی سروده شده و آنقدر زیباست که به بیش از 90 زبان زندهٔ جهان ترجمه شده است. «حیدر بابا» نام کوهی است در روستای زادگاه پدری شهریار و او در این شعر، خاطرات شیرین کودکی خود را توصیف کرده است.
چالشهای پیش روی مقبرهالشعرا
۱. چرا با وجود این همه شاعر بزرگ، نام مقبرهالشعرا در کتابهای درسی کمتر دیده میشود؟
پاسخ: شاید به این دلیل که در کتابهای درسی بیشتر روی شعرها و زندگی شاعران تمرکز میشود، نه محل دفن آنها. اما با این حال، مقبرهالشعرا به عنوان یک مکان فرهنگی بسیار مهم، در شهر تبریز از شهرت زیادی برخوردار است. شاید بهتر باشد که در آینده، بیشتر دربارهٔ این مکان ارزشمند در کتابها بنویسیم تا همهٔ دانشآموزان ایران با آن آشنا شوند.
۲. آیا فقط شاعران در مقبرهالشعرا دفن شدهاند؟
پاسخ: خیر. هر چند نام این مکان «آرامگاه شاعران» است، اما افراد مهم دیگری نیز در آنجا دفن شدهاند. شخصیتهای علمی مانند «میرزا عیسی فراهانی» (صدراعظم وقت)، عارفان بزرگ و حتی یک سردار جنگی به نام «عزیزخان مکری» نیز در این مکان آرام گرفتهاند. این نشان میدهد که مقبرهالشعرا فقط متعلق به شاعران نیست، بلکه یادمان همهٔ بزرگان علم و ادب تبریز است.
۳. با وجود تخریبهای گذشته، چگونه میتوانیم از مقبرهالشعرا محافظت کنیم؟
پاسخ: بهترین راه برای محافظت، آشنایی بیشتر با آن و معرفی آن به دیگران است. وقتی مردم ارزش یک مکان را بدانند، از آن مراقبت میکنند. همچنین سازمانهای فرهنگی مسئول میتوانند با مرمت و بازسازی بخشهای آسیبدیده و ایجاد امکانات بهتر برای بازدیدکنندگان، این میراث گرانبها را برای نسلهای آینده حفظ کنند. بازدید از مقبرهالشعرا و احترام به آن، سادهترین کاری است که هر یک از ما میتوانیم انجام دهیم.
آنچه خواندیم:
مقبرهالشعرا در تبریز، تنها یک گورستان قدیمی نیست، بلکه گنجینهای از فرهنگ و تاریخ ایران است. این مکان، یادآور تلاش بیش از 400 شاعر و نویسنده است که با قلم خود، فرهنگ فارسی را زنده نگه داشتند. آرامگاه استاد شهریار به عنوان بلندترین بخش این مجموعه، جایگاه ویژهٔ این شاعر مردمی را در تاریخ ایران نشان میدهد. هر سال در روز ملی شعر و ادب فارسی، مردم با حضور در این مکان، عشق و ارادت خود را به شاعران این سرزمین نشان میدهند.
پاورقیها
1 «مقبرهالشعرا» (Maqbarat-o-shoara): واژهای عربی به معنی «آرامگاه شاعران». آرامگاهی در شهر تبریز که محل دفن دهها شاعر، عارف و نویسندهٔ بزرگ ایرانی است.
2 «نزههالقلوب» (Nozhat ol-Gholoub): کتابی از حمدالله مستوفی، تاریخنگار و جغرافیدان بزرگ ایرانی در قرن هشتم هجری.