مشبّه و مشبّهبه چیست؟ (آشنایی با ارکان تشبیه)
آشنایی با تشبیه و دو جزء اصلی آن (مشبّه و مشبّهبه)
تشبیه یعنی چه؟ فرض کنیم صورت دوست خود را مانند ماه بدانیم. در اینجا ما دو چیز را با هم مقایسه کردهایم: صورت و ماه. به صورت که آن را شبیه ماه میدانیم «مشبّه» میگویند. به ماه که صورت شبیه آن شده «مشبّهبه» میگویند. در هر تشبیهای، حتماً یک مشبّه و یک مشبّهبه وجود دارد.
برای اینکه موضوع برای شما کاملاً روشن شود، اجازه دهید یک مثال روزمرّه بزنیم: «علی مانند پلنگ سریع میدود.» در این جمله، علی (مشبّه) است چون ما او را با چیز دیگر مقایسه میکنیم. پلنگ (مشبّهبه) است چون علی به پلنگ مانند شده است. با این روش، ما برای توضیح دادن ویژگیهای افراد یا اشیاء از چیزهایی که همه میشناسیم کمک میگیریم.
| مفهوم | تعریف ساده | مثال در جمله |
|---|---|---|
| مشبّه | چیزی که مانند میشود (اصلی که مقایسه میشود) | «ماه» در جمله «ماه مانند نگین میدرخشد» |
| مشبّهبه | چیزی که مشبّه به آن مانند میشود (مقصد تشبیه) | «نگین» در جمله «ماه مانند نگین میدرخشد» |
ابزارهای تشبیه و نقش آنها در شناسایی مشبّه و مشبّهبه
گاهی در تشبیه از کلماتی مانند «مثل»، «مانند»، «چون»، «همانند» و «همچو» استفاده میکنیم. به این کلمات «ادات تشبیه» میگویند. با کمک این ابزارها میتوانیم راحتتر مشبّه و مشبّهبه را پیدا کنیم. جمله «آسمان مانند دریای آبی است» را در نظر بگیرید:
- آسمان = مشبّه (چیزی که مانند میشود)
- مانند = اَدات تشبیه (واژهٔ مقایسه)
- دریای آبی = مشبّهبه (آنچه آسمان به آن شبیه شده)
گاهی در جمله، ادات تشبیه حذف میشود. مثلاً میگوییم «مادر مهربان است» در حالی که میخواهیم بگوییم «مادر مثل فرشته مهربان است». در اینجا فرشته، مشبّهبه پنهان است. برای شناسایی مشبّه و مشبّهبه باید معنی جمله را بفهمیم.
کاربرد عملی: چگونه در جمله مشبّه و مشبّهبه را پیدا کنیم؟
برای تمرین، چند جمله مینویسیم و گام به گام مشبّه و مشبّهبه آنها را مشخص میکنیم. این روش به شما کمک میکند در درس فارسی و نگارش نمرهٔ خوبی بگیرید.
- جمله: «پروین مثل یک پروانه زیباست.»
مشبّه: پروین | مشبّهبه: پروانه - جمله: «دستهای بابا مانند کوه محکم است.»
مشبّه: دستهای بابا | مشبّهبه: کوه - جمله: «برف چون پنبه روی زمین نشسته است.»
مشبّه: برف | مشبّهبه: پنبه - جمله: «خورشید همچون آتشی فروزان است.»
مشبّه: خورشید | مشبّهبه: آتش
همانطور که میبینید، همیشه مشبّه (چیزی که مانند میشود) قبل از ادات تشبیه یا قبل از مشبّهبه قرار دارد. گاهی شاعر یا نویسنده برای زیبایی کلام، جای مشبّه و مشبّهبه را عوض میکند؛ اما در بیشتر موارد با کمی دقت میتوان آنها را تشخیص داد.
چالشهای مفهومی در تشخیص مشبّه و مشبّهبه
سؤال ۱: اگر در جمله به جای «علی مثل پلنگ سریع است» بگوییم «پلنگ مثل علی سریع است»، آیا مشبّه و مشبّهبه عوض میشوند؟
پاسخ: بله، کاملاً درست است. در جملهٔ اول «علی» مشبّه و «پلنگ» مشبّهبه است. در جملهٔ دوم «پلنگ» مشبّه و «علی» مشبّهبه میشود. پس با جابجایی کلمات، نقش آنها نیز عوض میشود.
سؤال ۲: آیا در تشبیه همیشه مشبّهبه باید از مشبّه زیباتر یا قویتر باشد؟
پاسخ: نه الزاماً. مشبّهبه معمولاً چیزی است که ویژگی آن برای همه شناختهشده است. مثلاً اگر بگوییم «مداد مثل درخت است»، «درخت» مشبّهبه است در حالی که نه زیباتر است نه قویتر، اما بلندی و استواری درخت برای همه آشناست.
سؤال ۳: وقتی میگوییم «این سنگ سخت است» آیا تشبیه دارد؟
پاسخ: خیر، چون در این جمله چیزی به چیز دیگر مانند نشده است. فقط یک ویژگی (سختی) را برای سنگ بیان کردهایم. برای تشبیه حتماً باید دو چیز مختلف با هم مقایسه شوند.
مرور سریع: مشبّه = آنچه مانند میشود (اصلی). مشبّهبه = آنچه به آن مانند میشود (الگو). هر تشبیه ای با کمک اَدات تشبیه یا بدون آن، این دو رکن را دارد. برای پیدا کردن آنها از خود بپرسید: چه کسی یا چه چیزی را مقایسه میکنیم؟ (مشبّه) و آن را شبیه چه کسی یا چه چیزی میدانیم؟ (مشبّهبه). تمرین با مثالهای روزمره، تشخیص این دو را آسان میکند.
پاورقیها
1تشبیه (Simile): آرایشی در کلام که در آن یک چیز یا شخص را با چیز یا شخص دیگر به کمک واژههایی مانند «مثل، مانند، چون» مقایسه میکنند.
2ادات تشبیه (Tool of Simile): کلماتی که در جمله نقش نشانهٔ تشبیه را دارند و میان مشبّه و مشبّهبه قرار میگیرند.
3مشبّه (Tenor): موضوع اصلی تشبیه که ویژگی آن را با چیز دیگر میسنجیم. 4مشبّهبه (Vehicle): تصویر یا چیزی که برای روشن شدن ویژگی مشبّه، آن را به کار میبریم.