سعدی: شاعر و نویسندهٔ بزرگ ایرانی در قرن هفتم هجری قمری
زمانه و سرزمین سعدی: شیراز در قرن هفتم
سعدی در سال 606 هجری قمری (قرن هفتم) در شهر شیراز به دنیا آمد. شیراز شهری بود با باغهای قشنگ و هوای خوب. در آن زمان، مردم به شعر و داستان علاقهٔ زیادی داشتند. سعدی وقتی بچه بود، به مدرسه میرفت و درس میخواند. او بعدها برای یادگیری بیشتر به شهر بغداد (در کشور عراق امروزی) سفر کرد و در آنجا در مدرسهٔ «نظامیه»1 درس خواند.
دو کتاب ارزشمند: گلستان و بوستان
سعدی دو کتاب خیلی مهم به نام «بوستان» و «گلستان» نوشته است. بوستان یک کتاب شعر است و گلستان یک کتاب نثر (نوشتهٔ معمولی) همراه با شعرهای کوتاه. بیایید آنها را در جدول زیر با هم مقایسه کنیم:
| نام کتاب | فرم نوشتار | تعداد بخشها (باب) | موضوع اصلی |
|---|---|---|---|
| بوستان | همه شعر (منظوم) | 10 باب | عدالت، بخشش، تواضع، عشق و خرد |
| گلستان | نثر و شعر (آمیخته) | 8 باب | رفتار خوب با مردم، آداب زندگی، پندهای اخلاقی |
مثلاً سعدی در گلستان داستانی تعریف میکند: یکی از پادشاهان از وزیر پرسید چرا من همیشه تو را شاد و سبکبار میبینم؟ وزیر گفت: غم هر چیزی را در جای خودش میخورم. غم خوردن برای چیزی که هنوز اتفاق نیفتاده، بیهوده است. این داستان به ما یاد میدهد که برای آیندهٔ دور زیاد نگران نباشیم.
اندیشهٔ سعدی: انساندوستی و اخلاق
سعدی در شعرهایش میگوید که همهٔ انسانها مثل اعضای یک پیکر هستند. اگر یکی از اعضا درد بکشد، بقیه هم بیقرار میشوند. او معروف است به این شعر:
چو عضوی به درد آورد روزگار / دگر عضوها را نماند قرار
سعدی معتقد بود که ما باید به همهٔ مردم، حتی کسانی که با ما فرق دارند، احترام بگذاریم. او همچنین در مورد علمآموزی میگوید: «توانا بود هر که دانا بود». یعنی کسی که علم دارد، در زندگی موفقتر است.
کاربرد عملی سخنان سعدی در زندگی روزمره
حتی امروز هم میتوانیم از سخنان سعدی در زندگی خودمان استفاده کنیم. فرض کنید در مدرسه، دوستتان مدادش را گم کرده و ناراحت است. شما میتوانید مداد اضافی خود را به او قرض بدهید. سعدی در بوستان میگوید: «مکن بد که بینی جزای بدی». یعنی اگر کار بدی انجام دهی، خودت هم نتیجهٔ بد آن را خواهی دید. یا وقتی با پدر و مادر خود مهربان هستید، در واقع دارید همان کاری را میکنید که سعدی در گلستان توصیه کرده است: «با پدر و مادر خود نیکی کن تا فرزندانت با تو نیکی کنند». برای محاسبهٔ سادهٔ تعداد داستانهای گلستان، اگر فرض کنیم در هر باب میانگین 10 داستان وجود داشته باشد، تعداد کل داستانها به صورت زیر است:
البته این فقط یک تخمین است، اما نشان میدهد که سعدی چقدر داستان و پند زیبا برای ما به یادگار گذاشته است.
چالشهای مفهومی دربارهٔ سعدی
پاسخ: چون او شعرها و نثرهای بسیار زیبا و روانی نوشته است که همهٔ مردم میتوانند معنی آن را بفهمند. او کلمات را به بهترین شکل کنار هم میگذارد و حرفهای بزرگ را ساده بیان میکند. به همین دلیل به او لقب «استاد سخن» (معادل انگلیسی: Master of Speech) دادهاند.
پاسخ: بوستان همه به صورت شعر (منظوم) است، اما گلستان هم نثر دارد و هم شعر. همچنین بوستان بیشتر در مورد فضیلتهای بزرگ مثل عدالت و بخشش صحبت میکند، در حالی که گلستان بیشتر به رفتارهای روزمره و آداب معاشرت میپردازد.
پاسخ: سعدی برای اینکه علم و تجربهٔ بیشتری به دست آورد، به شهرهای مختلف سفر کرد. او میخواست مردم مختلف را ببیند، آداب و رسوم آنها را یاد بگیرد و داناترین شاعر زمان خود شود. او میگوید «سفر، هفت درد را درمان میکند». یکی از این دردها، نادانی است.
- سعدی در قرن هفتم هجری قمری در شیراز زندگی میکرد و یکی از بزرگترین شاعران ایران است.
- دو کتاب مهم او «بوستان» (همه شعر) و «گلستان» (نثر و شعر) هستند که سرشار از داستانهای اخلاقی و پندهای خوب میباشند.
- سعدی به انساندوستی، علمآموزی، راستگویی و مهربانی با همهٔ مردم (حتی غریبهها) تأکید زیادی داشت.
- شعر معروف «بنیآدم» سعدی نشان میدهد که همهٔ انسانها مانند اعضای یک خانوادهٔ بزرگ هستند.
- سخنان سعدی امروز هم کاربرد دارد: کمک به دوستان، احترام به پدر و مادر، دوری از کار بد و نگرانی بیهوده برای آینده.
پاورقیها
1نظامیه: نام مدرسهٔ بزرگی در شهر بغداد بود که حدود هزار سال پیش دانشمندان زیادی در آن درس میخواندند. واژهٔ نامأنوس «نظامیه» معادل انگلیسی آن Nizamiyya School است و به سیستمی از مدارس علمی در تمدن اسلامی گفته میشود که توسط خواجه نظامالملک تأسیس شد.
واژهٔ «استاد سخن»: معادل انگلیسی: Master of Speech. این لقب به کسی داده میشود که در گفتار و نوشتار خود بسیار ماهر و توانا باشد و بتواند مفاهیم عمیق را با زبانی ساده و زیبا بیان کند.
