بعد خانوار: میانگین تعداد اعضای خانوادهها در یک جامعه
مفهومشناسی و روش محاسبه بعد خانوار
بعد خانوار1 به زبان ساده، تعداد افرادی است که در یک واحد مسکونی با یکدیگر زندگی میکنند و معمولاً دارای رابطه خویشاوندی هستند و در تأمین معاش و مصرف کالاها و خدمات با یکدیگر مشارکت دارند. برای محاسبه میانگین بعد خانوار در یک جامعه، کل جمعیت آن جامعه را بر تعداد کل خانوارهای آن تقسیم میکنند. به عنوان مثال، اگر جمعیت یک شهر 200,000 نفر و تعداد خانوارهای آن 50,000 خانوار باشد، میانگین بعد خانوار در آن شهر برابر است با:
این عدد نشان میدهد که به طور متوسط، هر خانوار در این شهر از 4 نفر تشکیل شده است. در ایران، بر اساس سرشماریهای انجام شده، این شاخص روندی کاهشی داشته است. برای درک بهتر این مفهوم، میتوان دو خانوار متفاوت را تصور کرد: یک خانوار ۵ نفره شامل پدربزرگ، مادربزرگ، پدر، مادر و یک فرزند، و یک خانوار دیگر ۳ نفره شامل پدر، مادر و یک فرزند. میانگین این دو خانوار ۴ نفر میشود که تصویری کلی از ساختار جمعیتی منطقه به دست میدهد.
عوامل مؤثر بر کاهش بعد خانوار در ایران
در چند دهه اخیر، میانگین بعد خانوار در ایران و بسیاری از کشورهای جهان با کاهش چشمگیری همراه بوده است. این پدیده نتیجه تعامل چندین عامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی است. در ادامه به مهمترین این عوامل اشاره میکنیم:
- کاهش نرخ باروری: تغییر الگوی فرزندآوری از خانوادههای پرجمعیت به خانوادههای دارای یک یا دو فرزند، تأثیر مستقیمی بر کاهش بعد خانوار داشته است.
- افزایش تجرد و افزایش سن ازدواج: جوانان تمایل کمتری به ازدواج زودهنگام دارند و بسیاری از آنها تا سنین بالاتر در خانه والدین میمانند یا به تنهایی زندگی میکنند.
- شکسته شدن نظام خانواده گسترده: حرکت از سمت خانوادههای گسترده (شامل چند نسل) به سمت خانوادههای هستهای (پدر، مادر و فرزندان) یکی از دلایل اصلی کاهش بعد خانوار است.
- عوامل اقتصادی: افزایش هزینههای زندگی، به ویژه هزینه مسکن و تربیت فرزند، خانوادهها را به سمت برنامهریزی دقیقتر برای تعداد فرزندان سوق داده است.
| کشور | میانگین بعد خانوار (سال ۲۰۲۰) | روند نسبت به ۱۹۸۰ |
|---|---|---|
| ایران | 3.3 | کاهشی |
| ترکیه | 3.4 | کاهشی |
| آلمان | 2.0 | کاهشی |
| هند | 4.5 | کاهشی کند |
تأثیر بعد خانوار بر اقتصاد خرد خانواده
تغییر در اندازه خانوار مستقیماً بر الگوی مصرف و بودجهبندی خانواده اثر میگذارد. یک خانوار پرجمعیت، معمولاً سهم بیشتری از درآمد خود را به مواد غذایی و پوشاک اختصاص میدهد، در حالی که یک خانوار کمجمعیت ممکن است بتواند درآمد بیشتری را صرف آموزش، سلامت یا تفریح کند. برای درک این موضوع، مثال زیر را در نظر بگیرید:
خانواری ۵ نفره با درآمد ماهانه ۲۰ میلیون تومان، ناچار است بخش زیادی از این درآمد را صرف هزینههای جاری و ضروری کند. در مقابل، خانواده ۳ نفره با همان درآمد، توان پسانداز بیشتری دارد و میتواند برای خرید کالاهای بادوام یا سرمایهگذاری برنامهریزی کند. این تفاوت در سطح کلان جامعه، تقاضا برای انواع کالاها و خدمات را شکل میدهد.
از سوی دیگر، بعد خانوار بر «صرفهجویی ناشی از مقیاس»2 در مصرف نیز تأثیر میگذارد. برخی از کالاها و خدمات مانند مسکن، لوازم خانگی یا هزینههای اشتراک، بین اعضای خانواده به اشتراک گذاشته میشود. بنابراین، سرانه هزینه مسکن برای یک خانوار ۴ نفره کمتر از یک خانوار ۲ نفره است که هر کدام به طور جداگانه زندگی میکنند. این موضوع در تحلیل هزینههای زندگی و رفاه اجتماعی بسیار مهم است.
چالشهای مفهومی بعد خانوار
آیا کاهش بعد خانوار به معنای کاهش جمعیت کل جامعه است؟
خیر، این دو مفهوم متفاوت هستند. بعد خانوار نشاندهنده میانگین اندازه هر خانوار است، در حالی که جمعیت کل به تعداد کل افراد جامعه اشاره دارد. ممکن است بعد خانوار کاهش یابد اما اگر تعداد خانوارها (به دلیل افزایش جمعیت یا تغییر سبک زندگی) بیشتر شود، جمعیت کل میتواند ثابت بماند یا حتی افزایش یابد.
چرا در برخی جوامع با وجود توسعه اقتصادی، بعد خانوار کاهش نمییابد؟
عوامل فرهنگی و مذهبی میتوانند بر تمایل به زندگی به صورت خانواده گسترده تأثیر بگذارند. در برخی جوامع، زندگی با والدین یا سایر بستگان یک ارزش فرهنگی محسوب میشود و حتی با وجود افزایش درآمد، این ساختار حفظ میشود. همچنین، قوانین حمایتی و نظام تأمین اجتماعی قوی میتواند وابستگی اعضای خانواده به یکدیگر را کاهش داده و به کاهش بعد خانوار کمک کند.
آیا یک عدد ثابت برای «بعد خانوار ایدهآل» وجود دارد؟
خیر، بعد خانوار یک شاخص توصیفی است و نمیتوان برای آن مقدار ایدهآل یا بهینه تعریف کرد. این شاخص تحت تأثیر ترجیحات فردی، شرایط اقتصادی، هنجارهای اجتماعی و سیاستهای جمعیتی هر جامعه قرار دارد. آنچه در یک جامعه مطلوب است، ممکن است در جامعه دیگر نامطلوب تلقی شود. برنامهریزان شهری و اقتصادی بر اساس این شاخص، نیازهای آینده جامعه را پیشبینی میکنند.
پاورقی
1 بعد خانوار (Household Size): تعداد افرادی که تحت یک سقف زندگی میکنند و معمولاً از نظر اقتصادی با یکدیگر مرتبط هستند.
2 صرفهجویی ناشی از مقیاس (Economies of Scale in Consumption): کاهش هزینه سرانه مصرف کالاها و خدمات عمومی خانوار در نتیجه افزایش تعداد اعضای آن.
3 سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD): سازمانی بینالمللی که برای تقویت اقتصاد کشورهای عضو و بهبود استانداردهای زندگی فعالیت میکند و شاخصهای استانداردی برای مقایسه رفاه ارائه میدهد.
