طول رسانا: سفری که الکترونها در یک سیم طی میکنند
۱. مسیر جریان: چرا طول سیم اهمیت پیدا میکند؟
تصور کنید در یک پیست دو و میدانی، دوندهای باید چند دور بدود. هر چه مسیر طولانیتر باشد، دونده بیشتر خسته میشود و انرژی بیشتری از دست میدهد. در یک رسانای الکتریکی نیز دقیقاً همین اتفاق میافتد. الکترونهای آزاد وقتی در یک سیم به حرکت درمیآیند، مدام با اتمهای سیم برخورد میکنند. هر چه طول سیم ($L$) بیشتر باشد، تعداد این برخوردها افزایش یافته و الکترونها انرژی بیشتری از دست میدهند. به زبان ساده، سیم بلندتر، مثل یک جادهٔ پر دستانداز، مانع بیشتری برای عبور جریان ایجاد میکند .
برای درک بهتر، به یک لامپ باغچه فکر کنید که با یک سیم بلند به پریز برق خانه وصل شده است. اگر سیم این لامپ بسیار بلند باشد (مثلاً ۵۰ متر)، ممکن است نور آن کمی کمفروغتر از زمانی باشد که مستقیماً به پریز نزدیک وصل بود. دلیل این پدیده، افزایش مقاومت ناشی از طولانیتر شدن مسیر الکترونهاست.
<!-- H3 دوم: فرمول ها و کاربرد عملی -->۲. فرمول طلایی: رابطهٔ ریاضی طول و مقاومت
دانشمندان برای این پدیده یک فرمول ساده و زیبا کشف کردهاند. مقاومت الکتریکی یک رسانا ($R$) از رابطهٔ زیر به دست میآید :
<!-- باکس فرمول -->اجزای فرمول:
- $R$ (اهم): مقاومت الکتریکی، یعنی درجهٔ مخالفت سیم با عبور جریان.
- $\rho$ (اهم-متر): مقاومت ویژه که به جنس سیم بستگی دارد (برای مس خیلی کم، برای پلاستیک بسیار زیاد است).
- $L$ (متر): طول رسانا، همان موضوع اصلی مقاله ما.
- $A$ (مترمربع): سطح مقطع سیم که نشاندهندهٔ قطور یا نازک بودن آن است.
اگر به فرمول دقت کنید، میبینید که رابطهٔ $R$ و $L$ مستقیم است. یعنی اگر طول سیم را دو برابر کنیم، مقاومت آن هم دقیقاً دو برابر میشود (به شرطی که جنس و قطر سیم ثابت بماند) . این یعنی سیم بلندتر، مثل یک شیر آب نیمهباز عمل کرده و اجازه نمیدهد جریان به راحتی عبور کند. در نتیجه، اگر ولتاژ ثابت باشد، با افزایش طول، شدت جریان کاهش مییابد .
<!-- مثال عینی و عملی -->۳. مثال عینی: از کتری برقی تا نیروگاه برق
کتری برقی را در نظر بگیرید. اگر سیم برق کتری خیلی بلند باشد (مثلاً ۱۰ متر)، دو اتفاق میافتد: اول اینکه آب دیرتر جوش میآید چون جریان کمتری به المنت میرسد. دوم اینکه ممکن است سیم خود کتری گرم شود! چرا؟ چون بخشی از انرژی الکتریکی در طول سیم به دلیل مقاومت بالا به گرما تبدیل میشود. به همین دلیل است که در سیمکشی ساختمان، برای مسیرهای طولانی از سیمهای قطورتر (سطح مقطع بیشتر) استفاده میکنند تا اثر افزایش طول را خنثی کنند .
یک مثال بزرگتر، انتقال برق از نیروگاه به شهرها است. شهری که در ۱۰۰ کیلومتری نیروگاه است، برای دریافت برق با مشکل مواجه خواهد بود، زیرا مقاومت این مسیر طولانی بسیار زیاد است. راهحل مهندسان این است که با استفاده از ترانسفورماتور، ولتاژ را به شدت بالا میبرند تا جریان کم شود و در نتیجه افت انرژی در مسیر کاهش یابد. اینجا هم پای طول رسانا در میان است.
<!-- جدول مقایسه تأثیر طول -->| طول سیم (متر) | مقاومت (اهم) $(\rho=1.7\times10^{-8}, A=1mm^2)$ | شدت جریان در ولتاژ ۲۲۰V | مثال در خانه |
|---|---|---|---|
| ۲ متر (مثل سیم شارژر) | ۰.۰۳۴ اهم | ~۶۴۷۰ آمپر | اتصال کوتاه! |
| ۱۰۰ متر (سیم کشی یک طبقه) | ۱.۷ اهم | ~۱۲۹ آمپر | خطرناک |
| ۱۰۰۰ متر (خط انتقال محلی) | ۱۷ اهم | ~۱۲.۹ آمپر | مناسب برای مصرف |
۴. اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: اگر منظور شدت جریان (آمپر) باشد، کمتر میشود. چون طول بیشتر باعث مقاومت بیشتر میشود و مانند یک مانع، جلوی عبور جریان را میگیرد . پس اگر لامپی با یک سیم بلند روشن کنید، نور آن کمفروغتر از حالتی است که با سیم کوتاه روشنش کردهاید.
پاسخ: همان طور که در فرمول $R = \rho L / A$ دیدیم، مقاومت با سطح مقطع ($A$) رابطه عکس دارد. برای انتقال برق در مسافتهای طولانی (مثلاً از نیروگاه تا شهر)، $L$ بسیار بزرگ است. برای این که مقاومت کل زیاد نشود و برق هدر نرود، باید $A$ را بزرگ انتخاب کرد؛ یعنی از سیمهای بسیار قطور استفاده میکنند .
پاورقی
- رسانا [Conductor]: به مادهای گفته میشود که بتواند جریان الکتریکی (یا گرما) را به راحتی از خود عبور دهد. مانند مس، نقره و آلومینیوم .
- مقاومت الکتریکی [Electrical Resistance]: مخالفتی است که یک ماده در برابر عبور جریان الکتریکی از خود نشان میدهد و با حرف R نشان داده میشود .
- مقاومت ویژه [Resistivity]: یک ویژگی ذاتی هر ماده است که نشان میدهد آن ماده ذاتاً چقدر با جریان الکتریکی مخالفت میکند و با نماد $\rho$ (رو) نمایش داده میشود .
- الکترونهای آزاد [Free Electrons]: الکترونهایی در لایههای بیرونی اتم فلزات که پیوند ضعیفی با هسته داشته و میتوانند به راحتی درون ماده حرکت کرده و جریان را ایجاد کنند .
