آنتیاکسیدان: جنگندههای نامرئی درون بدن
بازی خیر و شر در بدن: رادیکال آزاد در برابر آنتیاکسیدان
برای درک آنتیاکسیدان، اول باید دشمن آن را بشناسیم: رادیکال آزاد. به زبان ساده، رادیکالهای آزاد، اتمها یا مولکولهای ناپایداری هستند که یک الکترون4 جفتنشده دارند. آنها برای رسیدن به ثبات، به دنبال دزدیدن یک الکترون از مولکولهای سالم دیگر (مانند دیانای5، پروتئینها و چربیهای غشای یاخته) هستند.
تولید رادیکال آزاد کاملاً طبیعی است! حتی در فرآیند تنفس یاختهای برای تولید انرژی نیز مقداری رادیکال آزاد تولید میشود. مشکل زمانی شروع میشود که تعداد این رادیکالها از حد طبیعی فراتر رود. این وضعیت استرس اکسیداتیو6 نام دارد. آلودگی هوا، دود سیگار، پرتوهای فرابنفش خورشید، برخی غذاهای فرآوری شده و حتی ورزش خیلی سنگین میتوانند تولید رادیکالهای آزاد را افزایش دهند.
نحوهٔ عملکرد آنتیاکسیدان: قهرمانی که الکترون میبخشد
اینجاست که قهرمان داستان، یعنی آنتیاکسیدان وارد عمل میشود. آنتیاکسیدانها مولکولهای پایدار و سخاوتمندی هستند که میتوانند یک الکترون به رادیکال آزاد بدهند بدون اینکه خودشان ناپایدار و خطرناک شوند. به این ترتیب، رادیکال آزاد خنثی شده و دیگر نمیتواند به یاخته آسیب بزند.
این فرآیند شیمیایی را میتوان با یک معادله ساده نشان داد (که در آن $R•$ نشاندهنده رادیکال آزاد و $AH$ نشاندهنده آنتیاکسیدان است):
$R• + AH \rightarrow RH + A•$
آنتیاکسیدان ($AH$) با بخشیدن یک اتم هیدروژن (که شامل یک الکترون است) به رادیکال آزاد، آن را به یک مولکول بیخطر ($RH$) تبدیل میکند.
| نوع | توضیح | مثالهای معروف |
|---|---|---|
| آنتیاکسیدانهای درونزا7 | بدن خودش قادر به ساخت آنهاست. مانند سربازان داخلی عمل میکنند. | آنزیم8های سوپراکسید دیسموتاز (SOD)، گلوتاتیون9 |
| آنتیاکسیدانهای برونزا10 | از طریق غذا و مکملها به بدن میرسند. مانند نیروهای کمکی هستند. | ویتامین C، ویتامین E، بتا-کاروتن11، سلنیوم12 |
| فیتوکمیکالها13 | ترکیبات مفید موجود در گیاهان با خاصیت آنتیاکسیدانی قوی. | پلیفنولها14 (در چای سبز)، فلاونوئیدها15 (در میوههای توتی)، لیکوپن16 (در گوجهفرنگی) |
غذاهای رنگینکمان: بهترین منابع آنتیاکسیدان طبیعی
راه اصلی و بیخطر دریافت آنتیاکسیدان، مصرف غذاهای طبیعی و تازه است. یک قانون کلی: هرچه غذا رنگ طبیعی متنوعتر و غلیظتری داشته باشد، احتمالاً آنتیاکسیدان بیشتری دارد.
برای مثال، رنگ قرمز تند گوجهفرنگی و هندوانه به دلیل وجود لیکوپن، رنگ نارنجی هویج به دلیل بتا-کاروتن، رنگ بنفش انگور و بلوبری به دلیل آنتوسیانینها17 و رنگ سبز تیره اسفناج و کلمبرگ به دلیل وجود لوتئین18 و انواع ویتامینها است. این رنگدانهها در واقع همان آنتیاکسیدانهای قدرتمند هستند.
آنتیاکسیدان در عمل: از پوست تا قلب و سیستم ایمنی
حالا بیایید ببینیم این محافظهای یاختهای در عمل چه کارهایی برای سلامتی ما انجام میدهند:
• سلامت پوست: پرتوهای فرابنفش خورشید رادیکال آزاد تولید میکنند که به کلاژن و الاستین پوست آسیب میزنند و باعث پیری و چینوچروک میشوند. آنتیاکسیدانهایی مثل ویتامین C و E میتوانند تا حدی از این آسیب جلوگیری کنند. ویتامین C حتی برای ساخت کلاژن جدید نیز ضروری است.
• محافظت از قلب و رگها: رادیکالهای آزاد میتوانند به دیواره رگهای خونی آسیب بزنند و باعث اکسید شدن کلسترول بد (LDL) شوند که گام اول در تشکیل پلاک و تنگی رگهاست. آنتیاکسیدانها با جلوگیری از این اکسیداسیون، به سلامت دستگاه گردش خون کمک میکنند.
• تقویت سیستم ایمنی: یاختههای ایمنی بدن برای مبارزه با میکروبها فعالتر هستند و در نتیجه رادیکال آزاد بیشتری تولید میکنند. آنتیاکسیدانها از خود این یاختههای دفاعی نیز محافظت میکنند تا بتوانند به خوبی وظیفه خود را انجام دهند.
• سلامت مغز: مغز به دلیل مصرف زیاد اکسیژن و دارا بودن چربی زیاد، بسیار در برابر استرس اکسیداتیو آسیبپذیر است. برخی مطالعات نشان میدهند رژیم غذایی غنی از آنتیاکسیدان ممکن است به حفظ سلامت مغز با افزایش سن کمک کند.
باورهای نادرست و پرسشهای مهم
پاورقی
1 Antioxidants
2 Cells
3 Free Radicals
4 Electron
5 DNA
6 Oxidative Stress
7 Endogenous Antioxidants
8 Enzyme
9 Glutathione
10 Exogenous Antioxidants
11 Beta-Carotene
12 Selenium
13 Phytochemicals
14 Polyphenols
15 Flavonoids
16 Lycopene
17 Anthocyanins
18 Lutein
