دستگاه ایمنی: مجموعه‌ای از اندام‌ها و یاخته‌ها که از بدن در برابر عوامل بیگانه محافظت می‌کنند

دستگاه ایمنی: نگهبان نامرئی بدن

خطوط دفاعی بدن: از پوست تا پادتن

بدن شما هر روز در معرض هزاران مهاجم کوچک قرار می‌گیرد. دستگاه ایمنی برای مقابله با این تهدیدات، از یک استراتژی چند لایه استفاده می‌کند که می‌توان آن را به سه خط دفاعی اصلی تقسیم کرد:

برای درک بهتر، فرض کنید بدن شما یک قلعه است. خط دفاع اول مانند دیوارهای بلند و خندق دور قلعه است (پوست و مخاط). اگر دشمنی از این دیوار عبور کند، خط دفاع دوم یعنی سربازان حاضر در قلعه (سلول‌های بیگانه‌خوار) بلافاصله به آن‌ها حمله می‌کنند. اگر حمله جدی باشد، خط دفاع سوم فعال می‌شود: این خط مانند واحدهای ویژه و جاسوس‌هایی است که دقیقاً دشمن را شناسایی کرده و برای مقابله با حملات آینده نقشه می‌کشند (ایجاد حافظهٔ ایمنی).

سربازان تخصصی: انواع گلبول سفید و کار آن‌ها

گلبول‌های سفید خون⁹، سربازان دستگاه ایمنی هستند که همگی در مغز استخوان ساخته می‌شوند اما هرکدام وظیفهٔ خاص خود را دارند. این سلول‌ها در خون و بافت‌های لنفاوی گردش می‌کنند.

مهم‌ترین نوع گلبول سفید، لنفوسیت‌ها هستند که مسئول ایمنی اختصاصی یا اکتسابی می‌باشند. لنفوسیت‌ها به دو دستهٔ اصلی تقسیم می‌شوند:

• لنفوسیت‌های B: این سلول‌ها در مغز استخوان بالغ می‌شوند. وظیفهٔ آن‌ها تولید پادتن است. پادتن‌ها مولکول‌های پروتئینی هستند که مانند کلید به قفل خاصی روی سطح مهاجم (آنتی‌ژن) متصل می‌شوند و آن را برای نابودی علامت‌گذاری می‌کنند.
• لنفوسیت‌های T: این سلول‌ها در غدهٔ تیموس¹⁰ آموزش می‌بینند. دو نوع مهم آن‌ها عبارتند از: T کشنده که مستقیماً سلول‌های آلوده یا سرطانی را از بین می‌برد و T کمک‌کننده که مانند فرمانده، سایر بخش‌های سیستم ایمنی را هماهنگ می‌کند.

یک مثال ساده: وقتی برای اولین بار به بیماری آبله مرغان مبتلا می‌شوید، لنفوسیت‌های B اختصاصی برای ویروس این بیماری، پادتن تولید می‌کنند. پس از بهبودی، بعضی از این لنفوسیت‌ها به صورت سلول‌های حافظه در بدن باقی می‌مانند. اگر همین ویروس سال‌ها بعد دوباره وارد بدن شود، این سلول‌های حافظه بلافاصله آن را شناسایی کرده و پاسخ سریع و قوی‌تری ایجاد می‌کنند، به طوری که معمولاً دیگر بیمار نمی‌شوید.

واکسن: آموزش دادن به ارتش دفاعی بدن

یکی از بزرگترین دستاوردهای بشر در استفادهٔ عملی از دانش ایمنی‌شناسی، ساخت واکسن است. واکسن‌ها در حقیقت به دستگاه ایمنی ما «آموزش» می‌دهند بدون این که باعث بیماری جدی شوند. آن‌ها حاوی شکل ضعیف‌شده، مرده یا بخشی از یک عامل بیماری‌زا هستند.

مکانیسم کار واکسن را می‌توان در چند مرحلهٔ ساده بیان کرد:

1. تزریق واکسن (مثلاً واکسن سرخک) به بدن.
2. شناسایی اجزای ویروس ضعیف‌شده در واکسن توسط دستگاه ایمنی.
3. فعال شدن لنفوسیت‌های B و T و تولید پادتن و سلول‌های حافظهٔ اختصاصی.
4. ایجاد حافظهٔ ایمنی در بدن. حالا اگر فرد در آینده در معرض ویروس واقعی و قوی سرخک قرار گیرد، سلول‌های حافظه بلافاصله فعال شده و قبل از این که ویروس فرصت تکثیر پیدا کند، آن را نابود می‌کنند.

واکسن‌ها نه تنها از فرد محافظت می‌کنند، بلکه با ایجاد مصونیت جمعی¹¹ از انتشار بیماری در جامعه جلوگیری می‌کنند. وقتی درصد بالایی از افراد یک جامعه واکسینه شوند، زنجیرهٔ انتقال بیماری قطع می‌شود و حتی افرادی که نمی‌توانند واکسن بزنند (مثل نوزادان یا بیماران خاص) نیز در امان می‌مانند.

اشتباهات رایج و پرسش‌های مهم

پاورقی

¹ دستگاه ایمنی (Immune System).
² ایمنی ذاتی (Innate Immunity): اولین خط دفاعی سریع و غیراختصاصی.
³ ایمنی اکتسابی (Adaptive Immunity): دفاع اختصاصی و دارای حافظه که در طول زندگی ایجاد می‌شود.
⁴ سلول‌های بیگانه‌خوار (Phagocytes)، مانند ماکروفاژها و نوتروفیل‌ها.
⁵ پروتئین‌های مکمل (Complement Proteins): گروهی از پروتئین‌های خون که به از بین بردن باکتری‌ها کمک می‌کنند.
⁶ لنفوسیت‌های B و T (B Lymphocytes and T Lymphocytes): انواع اصلی گلبول سفید مسئول ایمنی اکتسابی.
⁷ پادتن (Antibody) یا ایمونوگلوبولین (Immunoglobulin).
⁸ ارائهٔ آنتی‌ژن (Antigen Presentation).
⁹ گلبول سفید خون (White Blood Cell) یا لکوسیت (Leukocyte).
¹⁰ غده تیموس (Thymus Gland): اندامی در پشت استخوان سینه که لنفوسیت‌های T در آن بالغ می‌شوند.
¹¹ مصونیت جمعی (Herd Immunity).
¹² افینیتی (Affinity): قدرت اتصال پادتن به آنتی‌ژن.
¹³ بیماری خودایمنی (Autoimmune Disease).