عرض جغرافیایی: نردبانی بر روی کره زمین
خط استوا: نقطه شروع شمارش
برای اینکه بفهمیم یک شهر یا روستا چقدر از مناطق گرمسیری فاصله دارد، نیاز به یک خط مبنا داریم. این خط مبنا، خط استوا نام دارد. خط استوا بزرگترین دایرهای است که میتوان بر روی کره زمین رسم کرد و آن را دقیقاً به دو نیمکره شمالی و جنوبی تقسیم میکند. فاصله هر نقطه از این خط مبنا، عرض جغرافیایی آن نقطه نامیده میشود.
عرض جغرافیایی با درجه (°)، دقیقه (') و ثانیه (") اندازهگیری میشود. هر درجه به 60 دقیقه و هر دقیقه به 60 ثانیه تقسیم میشود. بهعنوان مثال، عرض جغرافیایی شهر تهران تقریباً 35° 41' N است. حرف N در پایان، نشاندهندهی شمالی بودن (North) نسبت به خط استوا است. اگر نقطهای در نیمکره جنوبی باشد، از حرف S (South) استفاده میشود.
| نام شهر | عرض جغرافیایی (تقریبی) | موقعیت نسبت به خط استوا | تأثیر بر آبوهوا |
|---|---|---|---|
| بندرعباس | 27° 11' N | نزدیک به خط استوا | گرم و مرطوب |
| تهران | 35° 41' N | متوسط | معتدل و چهارفصل |
| تبریز | 38° 05' N | دور از خط استوا | سرد و کوهستانی |
انواع عرضهای جغرافیایی: از استوا تا قطبها
عرض جغرافیایی فقط یک عدد ساده نیست. دانشمندان برای مطالعه دقیقتر، آن را به چند دسته مهم تقسیمبندی کردهاند که هر کدام ویژگیهای خاص خود را دارند:
1. مدارها: اینها دایرههای فرضی موازی با خط استوا هستند. پنج مدار اصلی وجود دارند:
- مدار استوا ($0^\circ$): خط مبنا.
- مدار رأسالسرطان3 ($23.5^\circ N$): بالاترین نقطهای که خورشید در تابستان نیمکره شمالی به صورت عمودی میتابد.
- مدار رأسالجدی4 ($23.5^\circ S$): بالاترین نقطه تابش عمودی خورشید در تابستان نیمکره جنوبی.
- مدار قطبی شمال ($66.5^\circ N$) و جنوبی ($66.5^\circ S$): مرز مناطق معتدل و سردسیر.
2. مناطق آبوهوایی اصلی: عرض جغرافیایی، مهمترین عامل ایجاد مناطق پنجگانه آبوهوایی است:
- منطقه گرمسیری (حارهای): بین مدارهای رأسالسرطان و رأسالجدی. گرم و پرآب.
- منطقه معتدل: بین مدار رأسالسرطان و مدار قطبی شمال (در نیمکره شمالی). چهار فصل مشخص.
- منطقه سردسیر (قطبی): از مدارهای قطبی تا قطبها. بسیار سرد و یخبندان.
عرض جغرافیایی در کف دست تو: از GPS تا تغییر فصلها
بیایید با هم نگاهی به اطرافمان بیندازیم تا ببینیم این مفهوم چگونه زندگی ما را تحت تأثیر قرار داده است.
مثال 1: اپلیکیشن نقشه و مسیریاب (GPS) وقتی میخواهید با تلفن همراه خود مسیری را پیدا کنید، دستگاه با استفاده از ماهوارههای جیپیاس6، موقعیت دقیق شما را بر روی زمین تعیین میکند. این موقعیت دقیقاً با دو عدد بیان میشود: عرض جغرافیایی و طول جغرافیایی7. این دو عدد مانند یک آدرس جهانی عمل میکنند. بدون دانستن عرض جغرافیایی، نقشه نمیتواند تشخیص دهد شما در شمال کشور هستید یا جنوب، و بنابراین نمیتواند بهترین مسیر را پیشنهاد دهد.
مثال 2: چرا فصلها به وجود میآیند؟ آیا تا به حال فکر کردهاید چرا در دیماه، هوا در بندرعباس نسبتاً ملایم است اما در ارومیه بسیار سرد است؟ دلیل اصلی این تفاوت، عرض جغرافیایی متفاوت این دو شهر است. در زمستان، خورشید کمزاویهتر (مایلتر) به زمین میتابد. اما این کمزاویهبودن در مناطق با عرض جغرافیایی بالاتر (مثل ارومیه) شدیدتر است. بنابراین انرژی خورشیدی در سطح وسیعتری پخش میشود و گرمای کمتری تولید میکند. در مقابل، در عرضهای جغرافیایی پایینتر (مثل بندرعباس)، حتی در زمستان هم زاویه تابش نسبتاً مناسب است و گرمای بیشتری دریافت میشود.
مثال 3: برنامهریزی برای کشاورزی یک کشاورز در استان گیلان نمیتواند همان محصولی را بکارد که کشاورزی در استان یزد میکارد. دلیل این امر فقط آب نیست؛ بلکه عرض جغرافیایی و در نتیجه میزان و زاویه دریافت نور خورشید، طول فصل رشد و دمای متوسط منطقه است که تعیین میکند چه محصولی در آن منطقه موفق میشود.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاورقی
1 عرض جغرافیایی (Latitude)
2 خط استوا (Equator)
3 مدار رأسالسرطان (Tropic of Cancer)
4 مدار رأسالجدی (Tropic of Capricorn)
5 انقلاب تابستانی (Summer Solstice): طولانیترین روز سال در نیمکره شمالی.
6 جیپیاس (GPS): Global Positioning System یا سامانه موقعیتیابی جهانی.
7 طول جغرافیایی (Longitude): مختصاتی که موقعیت شرقی-غربی یک نقطه را نشان میدهد.
