آزمایشگاه: جایی برای کشف و یادگیری مسئولانه
اصول طلایی ایمنی در آزمایشگاه
قبل از هر چیز، باید چند قانون کلی و غیرقابلگذشت را به خاطر بسپاریم. این قوانین مانند قوانین راهنمایی و رانندگی هستند که رعایت آنها از بروز حادثه جلوگیری میکند.
۱. شناخت محیط: همانطور که قبل از روشن کردن اجاق گاز در خانه، محل شیر اصلی گاز و کپسول آتشنشانی را میشناسید، در آزمایشگاه هم باید محل دوش اضطراری2، کپسول آتشنشانی، جعبه کمکهای اولیه و هود3 را بدانید.
۲. پوشش مناسب: همیشه از روپوش آزمایشگاهی بلند (ترجیحاً تا زیر زانو)، کفش بسته (نه صندل یا دمپایی) و در صورت لزوم عینک محافظ و دستکش مناسب استفاده کنید. تصور کنید هنگام سرخ کردن چیپس، قطرات روغن داغ به پوست یا چشم شما بپرد؛ مواد شیمیایی میتوانند خطرات بسیار جدیتری داشته باشند.
۳. ممنوعیت خوردن و آشامیدن: در آزمایشگاه هرگز چیزی نخورید، نیاشامید و آدامس نجوید. مواد شیمیایی میتوانند روی سطوح بنشینند و بهطور ناخواسته وارد بدن شوند.
۴. نظم و ترتیب: میز کار خود را همیشه تمیز و مرتب نگه دارید. کیف و کتابهای غیرضروری را روی میز نگذارید. این کار هم از بروز حوادث (مثلاً واژگونی یک ظرف) جلوگیری میکند و هم فضای کافی برای کار ایمن فراهم میآورد.
دستهبندی خطرات آزمایشگاهی
خطرات در آزمایشگاه به چند دسته اصلی تقسیم میشوند. شناخت این دستهها به ما کمک میکند بهتر از خود محافظت کنیم.
| نوع خطر | مثال ملموس از زندگی | مثال در آزمایشگاه | اقدام احتیاطی |
|---|---|---|---|
| شیمیایی | اسید باتری ماشین، وایتکس | اسید سولفوریک $(H_2SO_4)$، سود سوزآور $(NaOH)$ | استفاده در هود، دستکش و عینک |
| فیزیکی | برخورد با میز، شکستن لیوان | شکستن ظروف شیشهای، سقوط اشیا | نظم میز کار، حمل صحیح ظروف |
| حرارتی/آتشسوزی | اجاق گاز، شعله شمع | استفاده از چراغ بونزن، گرم کردن مایعات | دور کردن مواد قابل اشتعال، نظارت مداوم |
| برقی | پریز برق آبخورده | دستگاههای گرمکن، سانتریفیوژ | بررسی سیمها، خشک بودن دستها |
| زیستی | کپک نان، باکتریهای روی میز | کار با کشت میکروبها، نمونههای گیاهی/حیوانی | استریلیزاسیون، دستکش، عدم پراکندگی |
از تئوری تا عمل: مراحل یک آزمایش ایمن
حالا میخواهیم ببینیم این قوانین چطور در عمل اجرا میشوند. مراحل زیر را برای هر آزمایشی دنبال کنید:
گام اول: آمادهسازی (مانند نقشهخوانی قبل از سفر)
قبل از ورود به آزمایشگاه، دستور کار آزمایش را به دقت مطالعه کنید. مواد و وسایل مورد نیاز را بشناسید. خطرات احتمالی را پیشبینی کنید. برای مثال، اگر قرار است اسید رقیق شود، باید بدانید که همیشه اسید را به آب اضافه میکنیم، نه برعکس (مثل ریختن آب داغ در ظرف شیشهای سرد که باعث شکستن آن میشود).
گام دوم: تجهیز خود (مانند بستن کمربند ایمنی)
روپوش بپوشید، موها را جمع کنید، عینک محافظ و در صورت نیاز دستکش بزنید.
گام سوم: انجام آزمایش با دقت (مانند رانندگی با تمرکز)
با آرامش و طبق دستورالعمل پیش بروید. حواس خود را پرت نکنید. اگر از وسیلهای مثل چراغ بونزن استفاده میکنید، مطمئن شوید هیچ ماده قابل اشتعالی در اطراف نیست. هنگام گرم کردن لوله آزمایش، آن را به سمت خود یا دیگران نگیرید.
گام چهارم: پایان مسئولانه (مانند تمیز کردن آشپزخانه پس از پخت غذا)
مواد باقیمانده را طبق دستور معلم در محل مشخص دفع کنید (مثلاً اسیدها را در ظرف مخصوص بریزید، نه در سینک معمولی). وسایل و میز کار را تمیز کنید. دستها را با آب و صابون بشویید.
نشانهها و برچسبها: زبان خاموش ایمنی
بر روی ظروف مواد شیمیایی و در نقاط مختلف آزمایشگاه، نمادهای خطر4 وجود دارد. این نمادها مانند تابلوهای راهنمایی هستند که به ما هشدار میدهند. شناخت آنها حیاتی است.
| نماد (توضیح) | معنی | مثال ماده | اقدام لازم |
|---|---|---|---|
| خوردگی (اسیدی که روی فلز اثر میگذارد) | میتواند به پوست، چشم و فلزات آسیب شدید برساند. | اسید کلریدریک $(HCl)$ | عینک و دستکش ضخیم، دور از فلزات |
| اشتعالپذیری (شعله) | به آسانی آتش میگیرد. | الکل، استون | دور از حرارت و شعله، در ظرف دربدار |
| سمیت (جمجمه و استخوانهای ضربدری) | در صورت بلعیدن، استنشاق یا جذب از راه پوست سمی است. | برخی نمکهای فلزات سنگین | استفاده در هود، دستکش، عدم تماس |
| اکسیدکننده (شعله روی دایره) | احتراق مواد دیگر را تسریع یا باعث آن میشود. | آب اکسیژنه $(H_2O_2)$ غلیظ | دور از مواد قابل اشتعال و احتراق |
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: بلافاصله ناحیه آلوده را با مقدار زیاد آب سرد (حداقل ۱۵ دقیقه) بشویید. سپس به معلم خود اطلاع دهید. مانند زمانی که روغن داغ روی دستتان میپرد، اولین اقدام سرد کردن با آب است.
پاسخ: زیرا برخی بخارات میتوانند به مخاط بینی و ریهها آسیب بزنند. روش صحیح "بادزدن بخار به سمت بینی" است: کف دست خود را در فاصله مناسب از درب ظرف تکان میدهید تا جریان ملایمی از بخار به سمت بینی شما هدایت شود.
پاسخ:هرگز. انجام هر آزمایشی حتماً باید تحت نظارت مستقیم معلم یا مسئول آزمایشگاه باشد. کنجکاوی بدون دانش و نظارت، میتواند به یک حادثه جدی منجر شود.
پاورقی
1ایمنی (Safety): مجموعه شرایط و اقداماتی که برای پیشگیری از حوادث و آسیبها انجام میشود.
2دوش اضطراری (Emergency Shower): دوش آبی که برای شستشوی فوری کل بدن در صورت پاشیده شدن مواد خطرناک استفاده میشود.
3هود (Fume Hood): محفظهای با تهویه قوی که کار با مواد شیمیایی پرخطر یا بدبو در داخل آن انجام میشود تا بخارات به بیرون هدایت شوند.
4نمادهای خطر (Hazard Symbols): تصاویر استانداردی که روی ظروف مواد شیمیایی چسبانده میشوند تا نوع خطر آن ماده را به سرعت نشان دهند.
