انتخابگری رسانه‌ای: توانایی گزینش آگاهانه پیام‌ها و نادیده‌گرفتن پیام‌های غیرضروری

انتخابگری رسانه‌ای: قدرت نه گفتن به اطلاعات ناخواسته

انتخابگری چیست و چرا مثل یک فیلتر هوشمند عمل می‌کند؟

فکر کن یک سطل پر از میوه‌های مختلف جلوی توست؛ بعضی تازه و سالم، بعضی گندیده و خراب. انتخابگری رسانه‌ای یعنی توانایی تو برای گزینش میوه‌های سالم و نادیده گرفتن میوه‌های خراب. در دنیای رسانه هم دقیقاً همین طور است. ما هر روز با حجم عظیمی از پیام² روبه‌رو می‌شویم: پست‌های اینستاگرام، تیتر اخبار، ویدیوهای یوتیوب، پیام‌های دوستان در واتس‌اپ و... . اگر نتوانیم از میان این همه پیام، آن‌هایی را که واقعاً برای ما مفید هستند انتخاب کنیم، ذهن ما شبیه همان سطل پر از میوه‌های خراب می‌شود و تمرکز و آرامش خود را از دست می‌دهد.

انتخابگری یک مهارت فعال است، نه منفعل. یعنی تو تصمیم می‌گیری چه چیزی ببینی، چه چیزی بخوانی و چه چیزی را نادیده بگیری. این کار به سه مرحلهٔ اصلی تقسیم می‌شود:

ابزارهای یک انتخابگر حرفه‌ای

برای اینکه در انتخـابگری ماهر شوی، نیاز به چند ابزار ذهنی داری. این ابزارها مثل عینک مخصوصی هستند که به تو کمک می‌کنند محتوای باارزش را از محتوای بی‌ارزش تشخیص دهی.

۱. قصد و نیت خودت را مشخص کن: قبل از باز کردن هر اپلیکیشن، از خودت بپرس: «هدف من از ورود به اینستاگرام دقیقاً چیست؟» مثلاً: دیدن عکس دوست‌ام یا گشت‌وگذار بی‌هدف؟ اگر هدف مشخص باشد، راحت‌تر می‌توانی از محتوای غیرمرتبط عبور کنی.

۲. منبع را بشناس: همیشه به این فکر کن که این پیام از کجا آمده است. آیا یک صفحهٔ معتبر علمی است یا یک کانال شایعه‌پراکن؟ مثلاً خبری دربارهٔ سلامتی را از صفحهٔ یک اینفلوئنسر³ ورزشی می‌خوانی یا از سایت وزارت بهداشت؟

۳. از تکنیک «سؤال‌های سه‌گانه» استفاده کن: هنگام مواجهه با هر پیام مهم، این سه سؤال را از خودت بپرس:

یک تمرین عملی: مدیریت جریان اخبار

یکی از بهترین زمینه‌ها برای تمرین انتخابگری، نحوهٔ دریافت اخبار است. بسیاری از ما با دیدن تیترهای نگران‌کننده، بی‌اختیار کلیک می‌کنیم و وارد یک چرخهٔ بی‌پایان از اخبار منفی می‌شویم که فقط اضطراب ما را زیاد می‌کند. بیا با هم یک برنامهٔ عملی طراحی کنیم:

مرحله اول: محدود کردن کانال‌ها. به جای دنبال کردن ده‌ها کانال خبری در تلگرام یا اینستاگرام، فقط ۱ یا ۲ منبع معتبر (مثل سایت یک روزنامهٔ سراسری شناخته‌شده) را انتخاب کن و نوتیفیکیشن بقیه را خاموش کن.

مرحله دوم: زمان‌بندی. برای خودت قانون بگذار که فقط در یک بازهٔ زمانی مشخص مثلاً ۲۰ دقیقه در عصرها اخبار را چک کنی. این کار از ورود پیام‌های خبری در تمام طول روز به ذهنت جلوگیری می‌کند.

مرحله سوم: گزینش فعال. وقتی وارد صفحهٔ خبر شدی، فقط تیترهایی را که واقعاً به زندگی تو یا تصمیم‌گیری‌هایت مربوط می‌شوند، انتخاب کن و بخوان. از خواندن اخبار حوادث تکراری یا خبرهای مربوط به شهرهای دور که هیچ کنترلی روی آن‌ها نداری، بگذر. می‌توانی موفقیت این برنامه را با جدول زیر ارزیابی کنی:

ریاضیات سادهٔ انتخابگری: فرمول توجه

توجه تو یک منبع محدود است، مثل باتری گوشی. اگر به هر پیام کوچکی توجه کنی، باتری ذهنت خیلی زود خالی می‌شود. می‌توانیم یک فرمول ساده برای مدیریت توجه داشته باشیم:

هدف تو باید این باشد که این کسر را تا جای ممکن به عدد ۱ نزدیک کنی. یعنی تقریباً همهٔ پیام‌هایی که به آن‌ها توجه می‌کنی، گزینش‌شده و مفید باشند. اگر در روز ۱۰۰ پیام از منابع مختلف می‌بینی و فقط به ۱۰ تای آن‌ها که مفید هستند توجه می‌کنی، آنگاه:

$ \text{توجه مفید} = \frac{10}{100} = 0.1 $

این عدد نشان می‌دهد فقط ۱۰\% از توجه تو مفید بوده است. حالا اگر با انتخابگری، پیام‌های دریافتی را فیلتر کنی و فقط ۵۰ پیام ببینی و به ۲۰ تای آن‌ها توجه کنی:

$ \text{توجه مفید} = \frac{20}{50} = 0.4 $

می‌بینی؟ با وجود اینکه تعداد پیام‌های مفیدی که دیده‌ای بیشتر شده (۲۰ به جای ۱۰)، اما بازدهی توجه تو ۴ برابر شده است! این یعنی انتخابگری در عمل.

پرسش‌های مهم و اشتباهات رایج

پاورقی

[1] انتخـابگری (Media Selectivity): به توانایی فعال و آگاهانهٔ فرد در گزینش، پردازش و توجه به پیام‌های رسانه‌ای بر اساس اهداف و نیازهای شخصی گفته می‌شود.

[2] پیام (Message): هر گونه محتوای منتقل‌شده از طریق یک رسانه، اعم از متن، تصویر، ویدیو یا صدا که حاوی اطلاعات، ایده یا احساسی باشد.

[3] اینفلوئنسر (Influencer): فردی که به دلیل داشتن دنبال‌کنندهٔ زیاد در شبکه‌های اجتماعی یا تخصص در یک حوزه، می‌تواند بر عقاید و رفتار دیگران تأثیر بگذارد.