بیاعتمادی رسانهای
۱. بیاعتمادی رسانهای چیست و چرا به وجود میآید؟
تصور کن برای یک خبر مهم، مثل نتایج کنکور یا یک اتفاق بزرگ در مدرسه، همزمان چندین گزارش متفاوت از شبکههای مختلف اجتماعی یا خبرگزاریها بشنوی که با هم تناقض دارند. پس از مدتی، دیگر نمیدانی به کدام یک اعتماد کنی. این احساس سردرگمی و تردید، همان بیاعتمادی رسانهای۱ است. بیاعتمادی به این معنا نیست که همهی خبرها دروغ است، بلکه به معنای کاهش شدید اطمینان مخاطب به منبع خبر است.
دلایل اصلی ایجاد این بیاعتمادی را میتوان در چند دستهی کلی قرار داد:
| دلیل | توضیح | مثال ملموس |
|---|---|---|
| انتشار اخبار نادرست (عمدی یا غیرعمدی) | برخی رسانهها برای جذب مخاطب بیشتر یا تحت فشار deadlines (ضربالاجلها)۲، خبر را قبل از بررسی کامل منتشر میکنند. گاهی نیز گروههایی عمداً خبر جعلی میسازند. | انتشار خبر تعطیلی غیرمنتظرهی مدرسه در یک کانال تلگرامی، در حالی که مدرسه رسمی چنین اعلامیهای نداده است. |
| جانبداری و جهتدهی | رسانه ممکن است وابستگی مالی یا سیاسی داشته باشد و فقط بخشی از واقعیت را که به نفعش است، نشان دهد یا رویکرد یک طرف را برجسته کند. | پوشش یک مسابقهی فوتبال مدرسه توسط دو نشریهی مختلف که هر کدام فقط گلهای تیم مورد علاقهی خود را با آب و تاب گزارش میکنند. |
| شایعهپراکنی در فضای مجازی | سرعت و گستردگی شبکههای اجتماعی باعث میشود شایعات به سرعت مثل ویروس پخش شوند، بیآنکه منبع موثقی آنها را تأیید کرده باشد. | پخش کلیپی قدیمی از یک سیل با این عنوان که «دیشب در فلان شهر اتفاق افتاده». بسیاری بدون بررسی تاریخ و مکان، آن را باور و بازنشر میکنند. |
| تکرار اشتباهات | وقتی یک رسانه چندین بار خبر نادرست میدهد، مخاطب به مرور دیگر به هیچ خبری از آن رسانه اعتماد نمیکند. | کانالی که چند بار زمان شروع امتحان را اشتباه اعلام کرده، حتی اگر بار بعد درست بگوید، کمتر کسی به آن مراجعه میکند. |
۲. پیامدهای بیاعتمادی: جامعهای پر از شک و سردرگمی
کاهش اعتماد به رسانهها، فقط یک مشکل شخصی نیست؛ کل جامعه را تحت تأثیر قرار میدهد. میتوان این پیامدها را با یک فرمول ساده نشان داد:
وقتی نتوان به منابع خبری اعتماد کرد، چه اتفاقی میافتد؟
- انتشار وحشت و اضطراب: مثلاً در شروع یک بیماری واگیردار، اخبار ضد و نقیض دربارهی راههای پیشگیری میتواند باعث خریدهای هیجانی و ایجاد کمبود کاذب در داروخانهها شود.
- تضعیف تصمیمگیری جمعی: اگر مردم ندانند که واقعاً کدام نامزد انتخابات شورای دانشآموزی برنامههای عملی دارد، بر اساس شایعات رأی میدهند و نتیجه مطلوبی حاصل نمیشود.
- افزایش شکاف اجتماعی: هر گروه فقط به رسانهی همفکر خود اعتماد میکند و گفتوگوی بین گروهها سختتر میشود. مثل دو گروه هوادار در مدرسه که هر کدام فقط اخبار کانال خودشان را باور دارند.
- بیتفاوتی عمومی: برخی افراد از سر خستگی و سردرگمی، کاملاً از اخبار دوری میکنند و نسبت به وقایع مهم اطراف خود بیخبر میمانند.
۳. راهکار عملی: چگونه یک خبرنگار و محقق کوچک باشیم؟
ما به عنوان دانشآموز، لازم نیست در مقابل این سیل اطلاعات تسلیم شویم. با یادگیری چند مهارت ساده میتوانیم سواد خبری۳ خود را بالا ببریم و مثل یک محقق کوچک عمل کنیم. این مهارتها را "قانون CHK" مینامیم:
| مرحله | سؤال کلیدی | کاری که باید انجام دهی |
|---|---|---|
| C - منبع | این خبر از کجا آمده؟ | به جای دیدن خبر در یک استوری، به صفحهی اصلی منبع برو. آیا این صفحه معتبر است؟ آیا قبلاً اخبار درستی منتشر کرده؟ مثل بررسی این که پیام را از دوستت شنیدهای یا از دفتر مدرسه. |
| H - صحتسنجی | آیا رسانههای معتبر دیگر هم این را تأیید کردهاند؟ | خبر را در یک یا دو منبع معتبر دیگر (مثلاً سایت رسمی مدرسه، خبرگزاری دولتی یا یک روزنامهی شناخته شده) جستوجو کن. اگر هیچ کس دیگر آن را گزارش نکرده، احتمال شایعه زیاد است. |
| K - کنجکاوی بیشتر | چه کسی از انتشار این خبر سود میبرد؟ | کمی تفکر انتقادی۴ داشته باش. آیا این خبر میخواهد تو را عصبانی یا خیلی خوشحال کند؟ آیا ممکن است برای جذب بازدید یا فروش محصولی خاص باشد؟ مثلاً خبری دربارهی «معجزهی یک قرص برای شب امتحان» را با دقت بررسی کن. |
مثال عملی: در گروه کلاستان خبر میپیچد که «فردا معلم ریاضی غایب است و درسی نخواهیم داشت». طبق قانون CHK اول بررسی میکنی که منبع خبر کیست (همکلاسی شوخطبع یا نمایندهی کلاس؟). سپس برای صحتسنجی به دفتر مدرسه تلفن میزنی یا به اعلامیهی تابلو مراجعه میکنی. در نهایت با کنجکاوی فکر میکنی که اگر این خبر درست نباشد، چه کسی ممکن است از شلوغ شدن اوضاع کلاس لذت ببرد؟
۴. اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: خیر. بیاعتمادی کامل و شک کردن به همه چیز، خودش یک تله است. هدف، اعتماد هوشمندانه است، نه بیاعتمادی کورکورانه. یعنی به جای حذف همهی منابع، یاد بگیریم که کدام منابع قابلاعتمادتر هستند و خبر را از چند منبع معتبر بررسی کنیم.
پاسخ: هیچ رسانهای بیخطا نیست. نکتهی مهم، الگوی رفتار رسانه است. یک رسانهی معتبر اگر اشتباه کند، معمولاً آن را تصحیح میکند و عذرخواهی مینماید. اما اگر رسانهای مرتباً خبر نادرست میدهد و هیچگاه پاسخگو نیست، باید نسبت به آن محتاط بود. وظیفهی ما به عنوان مخاطب، توجه به این الگوها و انتخاب منابعی با خطای کمتر است.
پاسخ: دلایل روانشناختی مختلفی دارد: گاهی برای جلب توجه و دریافت لایک بیشتر است (حسابی برایشان مهم میشود). گاهی خبر با تعصبات و باورهای قبلی آن شخص همخوانی دارد، بنابراین بدون بررسی میپذیردش. این کار بسیار خطرناک است، چون ما در پخش شایعه شریک میشویم. قبل از بازنشر هر چیزی، حتی اگر با عقایدت همخوانی دارد، یک لحظه تامل و مطمئن شو منبع معتبری دارد.
پاورقی
۱بیاعتمادی رسانهای (Media Distrust): کاهش یا از بین رفتن اطمینان عمومی به صحت، دقت و انصاف گزارشهای ارائه شده توسط رسانههای جمعی.
۲Deadlines (ضربالاجلها): زمانهای مشخص و محدودی که یک خبرنگار یا رسانه برای تهیه و انتشار یک گزارش دارد. عجله برای رعایت این زمانها گاهی منجر به کاهش دقت میشود.
۳سواد خبری (News Literacy): مجموعه مهارتهایی که به افراد کمک میکند تا نقش رسانهها را در جامعه درک کنند، اخبار معتبر را از غیرمعتبر تشخیص دهند و مصرفکنندگان نقاد اطلاعات باشند.
۴تفکر انتقادی (Critical Thinking): فرایند تحلیل و ارزیابی فعالانه و ماهرانهی اطلاعات، شواهد و استدلالها برای رسیدن به یک قضاوت معقول.
