تأثیر ابزارهای رسانهای بر سبک زندگی
تغییر در الگوی ارتباطات و تعاملات اجتماعی
شاید اولین و واضحترین تغییری که با ورود ابزارهای رسانهای جدید رخ داد، تغییر در نحوهٔ ارتباط برقرار کردن انسانها با یکدیگر بود. در گذشته، ارتباطات بیشتر به صورت رودررو، تلفنی ثابت یا نامه نگاری بود. امروزه اما، ابزارها قوانین جدیدی برای معاشرت تعریف کردهاند.
برای مثال، تلویزیون نوعی ارتباط یکسویه ایجاد کرد. اعضای خانواده دور هم جمع میشدند اما تمرکزشان به جای صحبت با هم، بر روی صفحهٔ جادویی بود. حالا اینترنت و به ویژه شبکههای اجتماعی2 این ارتباط را تعاملی کردند. شما میتوانید با دوستی که در شهری دیگر زندگی میکند، ویدیو چت3 داشته باشید یا در مورد تکالیف مدرسه با همکلاسیهایتان گروه آنلاین تشکیل دهید.
با آمدن تلفن همراه هوشمند، این ارتباطات دائمی و همیشه در دسترس شدند. دیگر نیازی نیست برای تماس گرفتن به خانه بمانید. اما این همیشه در دسترس بودن میتواند گاهی فشار روانی ایجاد کند، طوری که احساس کنیم باید همیشه در دسترس و پاسخگو باشیم.
تغییر در گذران اوقات فراغت و سرگرمی
اوقات فراغت ما از زمین بازی و کوچه به داخل خانه و پشت صفحههای نمایش کشیده شده است. در جدول زیر میتوانید مقایسهای ساده از گذشته و حال را ببینید:
| دوره/فناوری غالب | نمونه فعالیتهای فراغتی | تأثیر بر سبک زندگی |
|---|---|---|
| پیش از تلویزیون | بازیهای محلی، کتاب خواندن، مهمانیهای خانوادگی | تعاملات فیزیکی و گروهی قویتر |
| عصر تلویزیون | تماشای برنامههای خانوادگی، سریالها | تمرکز بر مصرف محتوا، کمتحرکی نسبی |
| عصر اینترنت و موبایل | بازی آنلاین، تماشای ویدیو بر حسب تقاضا4، پیمایش در شبکههای اجتماعی | سرگرمی شخصیشده، خطر اعتیاد دیجیتال |
مثلاً، امروزه اگر کسی بخواهد فوتبال بازی کند، هم میتواند به زمین محله برود، هم با کنسول بازی در خانه به صورت آنلاین با دوستش مسابقه بدهد. این یعنی انتخاب ما بیشتر شده، اما ممکن است فعالیت فیزیکی کمتری داشته باشیم.
تغییر در عادات مصرف و یادگیری
ابزارهای رسانهای نه تنها سرگرمی، که شیوهٔ خرید کردن، درس خواندن و حتی شکلگیری سلیقه ما را هم تغییر دادهاند.
تلویزیون از طریق تبلیغات، ما را به سمت خرید کالاهای خاص هدایت میکرد. اما اینترنت، قدرت مقایسه و انتخاب را به مصرفکننده داده است. شما قبل از خرید یک گوشی جدید، دهها بررسی5 و مقایسه قیمت در سایتهای مختلف را میخوانید. همچنین، شیوهٔ آموزش متحول شده است. دیگر تنها منبع اطلاعات، کتاب و معلم نیست. شما میتوانید برای فهم یک فرمول ساده در ریاضی یا یک مفهوم در فیزیک، در یوتیوب6 جستجو کنید و دهها ویدیوی آموزشی به زبان ساده پیدا کنید.
این دسترسی بیسابقه به اطلاعات، هم فرصت است و هم تهدید. فرصت است چون یادگیری را democratize8 کرده (در دسترس همگان قرار داده). تهدید است چون تشخیص اطلاعات درست از نادرست (سواد رسانهای9) را به یک مهارت ضروری تبدیل کرده است.
مدیریت زمان در عصر رسانه؛ یک مثال عملی
یکی از بزرگترین چالشهای نسل امروز، مدیریت زمان در میان دریایی از محتوای جذاب دیجیتال است. بیایید با یک مثال ملموس پیش برویم: محمد، دانشآموز پایه دهم.
محمد بعد از مدرسه به خانه میآید. در گذشته، شاید برنامه او این بود: کمی استراحت، تماشای یک برنامه تلویزیونی مشخص ساعت ۵، سپس انجام تکالیف. اما برنامه امروز محمد احتمالاً شبیه این است: گوشی را چک میکند تا پیامهای شبکههای اجتماعی را ببیند (۲۰ دقیقه). سپس برای استراحت تصمیم میگیرد یک ویدیوی کوتاه در برنامه اش تماشا کند، اما الگوریتم10 برنامه ویدیوهای جذاب پشت سر هم به او نشان میدهد (۱ ساعت از وقت میگذرد!). حالا هم زمان برنامه تلویزیونی مورد علاقهاش فرا رسیده و هم تکالیفش مانده است.
این سناریو نشان میدهد که چگونه ابزارها میتوانند کنترل وقت ما را به دست بگیرند اگر ما آگاهانه از آنها استفاده نکنیم. راهحل چیست؟ برنامهریزی و تعیین محدودیت. محمد میتواند برای خود قانون بگذارد که مثلاً فقط ۳۰ دقیقه در شبکههای اجتماعی وقت بگذراند یا هنگام انجام تکالیف، گوشی را در حالت "سکوت" یا در اتاق دیگری قرار دهد.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: خیر، به هیچ وجه. تأثیر میتواند بسیار مثبت باشد. دسترسی به اطلاعات آموزشی، امکان برقراری ارتباط با عزیزان دور، سهولت در انجام امور بانکی و خریدها، و آگاهی از اخبار جهان از جمله مزایای آن است. نکته کلیدی، میزان و نحوه استفاده ماست. استفاده متعادل و هوشمندانه، تأثیرات مثبت را افزایش میدهد.
پاسخ: این حالت میتواند به دو دلیل اصلی باشد: اول بار اطلاعاتی زیاد، یعنی مغز ما با حجم عظیمی از اطلاعات (که بسیاری هم بیربط یا سطحی هستند) درگیر میشود و خسته میشود. دوم، احساس تلف شدن وقت است. وقتی متوجه میشویم ساعتی را بدون هدف مشخص و کسب نتیجه مطلوب صرف کردهایم، احساس پوچی و خستگی به ما دست میدهد.
پاسخ: سبک زندگی به الگوهای رفتاری، عادات، سلیقهها و روشی که یک فرد یا گروه زندگی میکنند اشاره دارد. این شامل طرز فکر، نحوه معاشرت، سرگرمیها، الگوی مصرف و حتی خواب و خوراک میشود. تغییر در سبک زندگی مهم است زیرا مستقیماً بر سلامتی روانی و جسمی، کیفیت روابط و موفقیتهای فردی ما تأثیر میگذارد. اگر این تغییرات، ناآگاهانه و تحت کنترل نباشند، ممکن است به ضرر ما تمام شوند.
پاورقی
1 ارتباطات (Communication): فرآیند تبادل اطلاعات و معنا بین افراد.
2 شبکههای اجتماعی (Social Networks): پلتفرمهای آنلاینی که به کاربران امکان ایجاد پروفایل و تعامل با دیگران را میدهند، مانند اینستاگرام و تلگرام.
3 ویدیو چت (Video Chat): تماس تصویری زنده از طریق اینترنت.
4 ویدیو بر حسب تقاضا (Video on Demand - VoD): سرویسی که به کاربر اجازه میدهد هر ویدیویی را در هر زمان که بخواهد تماشا کند، مانند آپارات یا نماوا.
5 بررسی (Review): نظر و ارزیابی یک کاربر یا متخصص درباره یک محصول یا خدمات.
6 یوتیوب (YouTube): یک پلتفرم مشهور اشتراکگذاری ویدیو.
7 یادگیری ترکیبی (Blended Learning): ترکیبی از روشهای سنتی (کلاسی) و آموزش الکترونیکی.
8 Democratize: در اینجا به معنای مردمی کردن و در دسترس عموم قرار دادن.
9 سواد رسانهای (Media Literacy): توانایی دسترسی، تحلیل، ارزیابی و ایجاد محتوا در اشکال مختلف رسانهای.
10 الگوریتم (Algorithm): در اینجا به مجموعه قوانینی گفته میشود که در پشت برنامههای موبایل یا سایتها کار میکنند تا محتوایی را که فکر میکنند مورد علاقه شماست، به شما نشان دهند.
