زیر نظر گرفتن: پایش مخفیانه در دنیای اطراف ما
زیر نظر گرفتن چیست و چگونه انجام میشود؟
به زبان ساده، زیر نظر گرفتن یعنی کسی یا چیزی، بدون اینکه شما متوجه شوید، اطلاعاتی از شما جمعآوری کند. این اطلاعات میتواند شامل جایی که میروید، چیزهایی که در اینترنت جستجو میکنید، یا حتی مکالمات شما باشد. مثل وقتی معلم از پشت پنجره کلاس، بدون سر و صدا رفتار دانشآموزان را مشاهده میکند.
این پایش مخفیانه معمولاً با ابزارهای مختلفی انجام میشود. در جدول زیر، برخی از رایجترین روشها با مثالهای ملموس آورده شدهاند:
| نوع پایش | ابزار یا روش | مثال در زندگی روزمره | هدف معمول |
|---|---|---|---|
| نظارت فیزیکی | دوربینهای مداربسته، شنود2 | دوربینهای نصب شده در حیاط مدرسه یا فروشگاه | ایجاد امنیت، پیشگیری از جرم |
| نظارت دیجیتال (آنلاین) | کوکیها3، ردیابهای فعالیت | پس از جستجوی کفش ورزشی، دیدن تبلیغ آن در صفحات مختلف | هدفگذاری تبلیغات، شخصیسازی خدمات |
| ردیابی موقعیت | جیپیاس4 گوشی همراه، اپلیکیشنها | نقشهی گوگل که موقعیت شما را نشان میدهد یا برنامهی ردیابی والدین | مسیریابی، نظارت والدین بر کودکان |
| تحلیل دادههای اجتماعی | نرمافزارهای تحلیل پستها و لایکها | پیشنهاد دوستان جدید در شبکههای اجتماعی بر اساس علاقهمندیهای مشترک | برقراری ارتباط، مطالعهی رفتار کاربران |
چرا افراد یا سازمانها، دیگران را زیر نظر میگیرند؟
دلایل زیر نظر گرفتن میتواند بسیار متفاوت باشد. برخی از این دلایل ممکن است برای منافع عمومی خوب باشند و برخی دیگر ممکن است نگرانکننده یا حتی غیرقانونی باشند.
به طور کلی اهداف را میتوان در سه دسته قرار داد:
۱. اهداف مثبت یا خنثی: مانند نظارت پلیس برای حفظ امنیت در خیابانها، یا نظارت والدین بر فعالیت آنلاین کودکان برای محافظت از آنها در برابر خطرات اینترنت. حتی معلمی که از دور بر فعالیت گروهی دانشآموزان نظارت میکند تا مطمئن شود همه مشارکت دارند، نمونهی دیگری است.
۲. اهداف تجاری: شرکتها علاقهمندند بدانند شما چه چیزی دوست دارید تا بتوانند تبلیغات مرتبط نشان شما دهند و محصولات بیشتری بفروشند. این همان دلیلی است که وقتی درباره یک بازی ویدیویی صحبت میکنید، تبلیغ آن را در صفحهی خود میبینید.
۳. اهداف منفی یا سوءاستفادهگرانه: مانند فردی که به قصد آزار و اذیت، حساب شبکهی اجتماعی دیگری را زیر نظر میگیرد یا سارقی که برای برنامهریزی دزدی، رفت و آمدهای یک خانه را زیر نظر دارد. این نوع پایش معمولاً غیرقانونی است.
زیر نظر گرفتن از مدرسه تا شبکههای اجتماعی: نمونههای عینی
برای درک بهتر، بیایید چند سناریوی واقعی را مرور کنیم که ممکن است برای هر دانشآموزی پیش بیاید:
مدرسه هوشمند: فرض کنید مدرسه شما از سیستم حضور و غیاب اثرانگشتی استفاده میکند. این سیستم نه تنها حضور شما را ثبت میکند، بلکه میتواند الگوی ورود و خروج شما را نیز ذخیره کند. مدیر مدرسه میتواند گزارش دهد که آیا دانشآموزی دیرتر از موعد وارد مدرسه شده یا نه. این یک نوع نظارت برای نظمبخشی است.
شبکه اجتماعی و دوست یابی: وقتی در یک اپلیکیشن عکس پست میکنید، نرمافزار ممکن است با استفاده از فناوری تشخیص چهره، افراد حاضر در عکس را برچسب بزند و حتی پیشنهاد دهد که آن را برای دوستانشان تگ5 کنند. این یعنی فعالیت شما تحلیل شده تا ویژگیهای ظاهری شناسایی شود.
تبلیغات هدفمند: شما برای پروژه درس علوم درباره "انرژی خورشیدی" تحقیق میکنید. بعد از چند ساعت، در صفحه اینستاگرام خود شروع به دیدن تبلیغ صفحات فروش پنل خورشیدی میکنید. مرورگر و اپلیکیشن شما، تاریخچه جستجو و مدت زمانی که روی صفحات مختلف میمانید را زیر نظر گرفتهاند.
سوالات رایج و نگرانیهای مهم
خیر. همانطور که دیدیم، بسیاری از انواع نظارت با اهداف مفید انجام میشوند. نظارت بر ترافیک برای روانسازی عبور و مرور، یا پایش بیمار در بیمارستان توسط دستگاههای پزشکی، نمونههایی از پایش مثبت هستند. نکته مهم، میزان شفافیت، رضایت افراد و قانونی بودن آن است.
راهکارهای ساده اما مؤثری وجود دارد: ۱. تنظیمات حریم خصوصی در شبکههای اجتماعی و اپلیکیشنها را به دقت بررسی و محدود کنید. ۲. از پسوردهای قوی و متفاوت استفاده کنید. ۳. هنگام نصب برنامههای جدید، به مجوزهایی که درخواست میکنند (مثل دسترسی به مخاطبان یا موقعیت مکانی) دقت کنید. ۴. گاهی تاریخچه مرورگر و کوکیها را پاک کنید.
بله، این یک خطر واقعی است. بدافزارها میتوانند کنترل دوربین را در دست بگیرند. برای پیشگیری، وقتی از وبکم استفاده نمیکنید، روی آن را بپوشانید (مثلاً با یک برچسب کوچک). همچنین آنتیویروس بهروز داشته باشید و از سایتها و فایلهای مشکوک دوری کنید.
پاورقی
1 پایش مخفیانه: (Covert Surveillance) – جمعآوری اطلاعات از افراد یا گروهها بدون اطلاع یا رضایت آشکار آنها.
2 شنود: (Eavesdropping) – گوش دادن پنهانی به مکالمه دیگران.
3 کوکی: (Cookie) – فایل کوچکی که توسط وبسایت روی کامپیوتر یا گوشی شما ذخیره میشود تا اطلاعاتی مانند تنظیمات یا تاریخچه فعالیت شما را به خاطر بسپارد.
4 جیپیاس: (GPS – Global Positioning System) – سامانهی موقعیتیاب جهانی که برای تعیین موقعیت جغرافیایی استفاده میشود.
5 تگ کردن: (Tagging) – برچسب زدن یا اشاره به یک شخص در پست یا عکس شبکههای اجتماعی.
