مواد زیستی: دنیای ریز و پرمخاطره
مواد زیستی دقیقاً چیستند و چگونه طبقهبندی میشوند؟
تصور کن یک قطره آب از یک برکه را زیر میکروسکوپ بگذاری. دنیایی پر از موجودات ریز و درشت میبینی که برخی از آنها ممکن است برای انسان مضر باشند. به این موجودات زنده ریز (میکروارگانیسمها3) و همچنین بافتها یا مایعات بدن جانوران و گیاهان که امکان انتقال بیماری را دارند، مواد زیستی خطرناک یا به اختصار مواد زیستی میگویند.
این مواد را میتوان بر اساس سطح خطر آنها طبقهبندی کرد. این طبقهبندی به ما کمک میکند بدانیم با هر ماده چگونه باید برخورد ایمنی داشته باشیم.
| رده خطر | تعریف و ویژگی | نمونههای عینی |
|---|---|---|
| رده ۱ | خطرناک برای انسان نیستند. احتمال بیماریزایی کم. | باکتریهای ماست (لاکتوباسیلوس)، مخمر نان |
| رده ۲ | میتوانند در انسان بیماری ایجاد کنند اما درمان مؤثر وجود دارد. خطر برای کارکنان آزمایشگاه محدود است. | ویروس سرماخوردگی، باکتری استافیلوکوکوس اورئوس4، خون انسان |
| رده ۳ | بیماریهای جدی در انسان ایجاد میکنند. ممکن است درمان قطعی آسانی نداشته باشند. | ویروس اچآیوی5، باکتری سل، ویروس هاری |
| رده ۴ | بسیار خطرناک. بیماریهای کشنده ایجاد میکنند و واکسن یا درمان مؤثر برای آنها وجود ندارد. | ویروس ابولا6، ویروس ماربورگ |
برای درک بهتر، ویروس سرماخوردگی را در نظر بگیر. این ویروس یک ماده زیستی رده ۲ است. اگر فرد بیمار عطسه کند، ذرات ریز حاوی ویروس در هوا پخش میشود (راه انتقال). فرد سالم با تنفس این ذرات، ویروس را دریافت میکند و ممکن است بیمار شود. اما بدن اکثر افراد میتواند پس از چند روز با آن مقابله کند (درمان یا کنترل نسبی وجود دارد).
مواد زیستی چگونه منتقل میشوند و راههای نفوذ آنها کدام است؟
مواد زیستی بیماریزا مانند دزدانی نامرئی هستند که برای ورود به بدن ما از راههای مختلفی استفاده میکنند. شناخت این راهها اولین قدم برای جلوگیری از بیماری است.
راههای اصلی انتقال:
تماس مستقیم: مانند دست دادن با فرد بیمار یا تماس با زخم باز او. مثال: انتقال بیماری آبله مرغان.
تماس غیرمستقیم: لمس سطوح آلوده مانند دستگیره در، صفحه کلید رایانه یا تلفن همراه. ویروس میتواند ساعتها روی برخی سطوح فعال بماند.
قطرهای: ورود ذرات ریز بزاق یا ترشحات بینی فرد بیمار به دستگاه تنفسی فرد سالم از طریق عطسه، سرفه یا صحبت کردن. این راه اصلی انتقال ویروسهای تنفسی مانند ویروس کروناست.
هوابرد: زمانی که ذرات بسیار ریز (آئروسل7) برای مدت طولانی در هوا معلق میمانند و از فاصله دورتر هم میتوانند استنشاق شوند.
خوراکی: خوردن غذا یا آب آلوده. مانند باکتری اشریشیا کلی8 که ممکن است در سبزیجات شسته نشده یا گوشت نپخته وجود داشته باشد.
ناقلین: انتقال توسط یک حامل زنده مانند پشه (برای مالاریا یا dengue9) یا کنه.
مبارزه با مواد زیستی خطرناک: از آزمایشگاه تا خانه
کنترل مواد زیستی خطرناک یک تلاش سازمانیافته است که از سطح پیشرفته آزمایشگاهی تا اقدامات ساده روزمره در خانه را شامل میشود. هدف اصلی ایجاد سدی ایمن بین انسان و ماده بیماریزاست.
| محیط | روشهای کنترل کلیدی | هدف اصلی |
|---|---|---|
| آزمایشگاههای پیشرفته (ردههای ۳ و ۴) | کابین ایمنی زیستی10، فشار هوای منفی، پرسنل مجهز به لباس مخصوص (حفاظت فردی11)، استریلیزاسیون با اتوکلاو12 | جداسازی کامل |
| بیمارستان و درمانگاه (رده ۲) | ضدعفونی سطوح، دفع صحیح زبالههای تیز و آلوده، استفاده از دستکش و ماسک، شستشوی صحیح دست | کنترل و پیشگیری |
| خانه و مدرسه | شستشوی منظم دست با آب و صابون، پختن کامل گوشت، تمیز کردن سطوح، تهویه مناسب هوا، رعایت آداب تنفسی (عطسه در آرنج) | پیشگیری و قطع زنجیره انتقال |
یک مثال ساده علمی: اتوکلاو دستگاهی است که با استفاده از بخار آب تحت فشار و دمای بالا (معمولاً 121 درجه سانتیگراد) عمل میکند. این شرایط میتواند حتی مقاومترین هاگهای باکتریایی و ویروسها را از بین ببرد. فرمول سادهای که کارایی آن را نشان میدهد رابطه بین دما، فشار و زمان است. به طور کلی، با افزایش دما، زمان مورد نیاز برای نابودی میکروبها به طور تصاعدی کاهش مییابد.
$ زمان \propto \frac{1}{دما} $
در زندگی روزمره، شستن دستها یک روش فیزیکی و بسیار مؤثر برای حذف مواد زیستی خطرناک است. صابون با شکستن لایه چربی اطراف بسیاری از ویروسها (مانند کرونا) آنها را غیرفعال میکند و جریان آب آنها را از روی پوست میشوید.
پرسشهای مهم و باورهای نادرست
پاسخ: خیر. ما هر روز در معرض مواد زیستی هستیم. خون، بزاق، ترشحات بینی و حتی خاک گلدان خانه میتواند حاوی میکروارگانیسمهایی باشد که اگر از راه نامناسبی وارد بدن شوند، بالقوه خطرناکند. آزمایشگاهها فقط روی نمونههای خاص و خطرناکتر تحت شرایط کنترلشده کار میکنند.
پاسخ: نه لزوماً. آب و صابون در حذف فیزیکی طیف وسیعی از میکروبها و آلودگیها از روی پوست عالی عمل میکند. ضدعفونیکنندههای بر پایه الکل (با حداقل 60% الکل) برای غیرفعال کردن سریع بسیاری از میکروبها روی دستهای ظاهراً تمیز، وقتی آب و صابون در دسترس نیست، مناسب هستند. اما اگر دستها به وضوح کثیف یا چرب باشند، الکل نمیتواند به خوبی نفوذ کند و شستشو با آب و صابون ارجح است.
پاسخ: بله، اما خطر معمولاً کم است اگر حیوان سالم باشد و به طور منظم تحت مراقبت دامپزشکی قرار گیرد. باکتریهایی مانند سالمونلا13 میتواند در مدفوع برخی خزندگان (مثل لاکپشت) وجود داشته باشد. بیماریهای مشترک بین انسان و حیوان (زئونوز14) مانند هاری، از طریق گازگرفتگی حیوان آلوده منتقل میشود. رعایت بهداشت پس از تماس با حیوان و واکسیناسیون به موقع حیوان، این خطرات را به حداقل میرساند.
پاورقی
1مواد زیستی (Biological Materials / Biohazards): هر مادهای که منشأ بیولوژیکی دارد و ممکن است برای سلامت انسان یا دیگر موجودات زنده خطرناک باشد.
2بیماریزایی (Pathogenicity): توانایی یک عامل میکروبی در ایجاد بیماری.
3میکروارگانیسم (Microorganism): موجودات زنده بسیار ریز که فقط با میکروسکوپ دیده میشوند، مانند باکتری، ویروس، قارچ و پروتوزوا.
4Staphylococcus aureus: یک نوع باکتری شایع که میتواند روی پوست یا در بینی یافت شود و گاهی باعث عفونتهای پوستی یا شدیدتر شود.
5HIV (Human Immunodeficiency Virus): ویروس نقص ایمنی انسانی که سیستم ایمنی بدن را تضعیف میکند.
6Ebola virus: ویروسی بسیار کشنده که باعث تب خونریزیدهنده میشود.
7آئروسل (Aerosol): ذرات جامد یا مایع بسیار ریز معلق در گاز (مانند هوا).
8Escherichia coli (E. coli): باکتری که معمولاً در روده انسان و حیوانات یافت میشود. بیشتر سویههای آن بیضررند اما برخی میتوانند باعث مسمومیت غذایی شدید شوند.
9Dengue: دنگی، بیماری ویروسی که توسط پشه منتقل میشود.
10کابین ایمنی زیستی (Biosafety Cabinet - BSC): محفظهای با جریان هوای فیلترشده که از کاربر و محیط در برابر مواد زیستی خطرناک محافظت میکند.
11حفاظت فردی (Personal Protective Equipment - PPE): تجهیزاتی مانند دستکش، گان، ماسک و عینک محافظ که برای محافظت از فرد در برابر خطرات استفاده میشود.
12اتوکلاو (Autoclave): دستگاهی که با بخار داغ تحت فشار برای استریل کردن لوازم و مواد استفاده میشود.
13Salmonella: گروهی از باکتریها که عامل یکی از شایعترین مسمومیتهای غذایی هستند.
14زئونوز (Zoonosis): بیماریهایی که به طور طبیعی از حیوانات مهرهدار به انسان منتقل میشوند و برعکس.
