حق احترام به عقاید دینی و مقدسات: لزوم پرهیز رسانهها از توهین
احترام به عقاید دینی: یک حق جهانی و ضرورت اجتماعی
احترام به باورهای دینی دیگران، تنها یک ادب ساده نیست؛ بلکه یک حق اساسی است که در قوانین بینالمللی مانند (UDHR)1 به رسمیت شناخته شده است. این حق به این معناست که هر فردی آزاد است عقیدهای داشته باشد و دیگران باید به این عقیده احترام بگذارند، حتی اگر با آن موافق نباشند. تصور کنید در کلاس درس، دانشآموزی به دلیل علاقه به یک تیم ورزشی خاص، مدام توسط دیگران مسخره شود. این کار باعث رنجش، کاهش اعتماد به نفس و ایجاد درگیری میشود. باورهای دینی برای بسیاری از افراد، عمیقتر و جدیتر از یک علاقه ورزشی است. توهین به این باورها، مانند آسیب زدن به عمیقترین احساسات و هویت یک فرد است.
رسانهها، از شبکههای اجتماعی و وبسایتها گرفته تا تلویزیون و روزنامه، بلندگویهای قدرتمندی هستند که صدایشان به میلیونها نفر میرسد. وقتی یک رسانه به جای رعایت احترام، به تمسخر یا توهین دست میزند، گویی این آسیب در مقیاسی بسیار بزرگ تکرار میشود. این کار نه تنها احساسات میلیونها نفر را جریحهدار میکند، بلکه میتواند باعث ایجاد تنش، بیاعتمادی و حتی خشونت بین گروههای مختلف جامعه شود.
چرا برخی رسانهها مرتکب توهین میشوند؟ (علل و انگیزهها)
برای حل یک مشکل، ابتدا باید ریشههای آن را بشناسیم. توهین رسانهای به مقدسات میتواند دلایل مختلفی داشته باشد که درک آنها کمک میکند تا راه حل بهتری پیدا کنیم. این دلایل را میتوان در چند دسته کلی قرار داد:
| علت احتمالی | توضیح ساده | مثال ملموس |
|---|---|---|
| ناآگاهی و بیاطلاعی | تولیدکننده محتوا به اهمیت یا حساسیت یک نماد یا عقیده برای پیروان یک دین آگاه نیست. | استفاده ناآگاهانه از یک موسیقی مذهبی در یک تبلیغ طنز. |
| جلب توجه و کسب مخاطب بیشتر | بعضی رسانهها برای دیده شدن، به سراغ مطالب جنجالی و حساسیتبرانگیز میروند. | پخش کاریکاتور توهینآمیزی که میدانند واکنشهای زیادی ایجاد میکند. |
| تعصب و پیشداوری | نگاه منفی و از پیش تعیین شده نسبت به یک دین یا گروه خاص. | یک خبرنگار در گزارش خود، به طور سیستماتیک اعمال یک اقلیت دینی را به بدترین شکل ممکن نشان میدهد. |
| شوخی و طنز بیضابطه | مرز بین طنز هوشمندانه و توهین آسیبزننده رعایت نمیشود. | ساخت یک میم اینترنتی که شخصیتهای مقدس یک دین را در موقعیتهای پوچ و خندهدار قرار میدهد. |
پیامدهای منفی توهین رسانهای: از دلشکستگی تا ناامنی اجتماعی
آسیبهای ناشی از توهین رسانهای به مقدسات، مانند سنگی است که در آب میافتد و دایرههای بزرگی ایجاد میکند. این پیامدها فقط فردی نیستند و کل جامعه را تحت تأثیر قرار میدهند.
۱. آسیب روانی و عاطفی به believers2: برای فرد معتقد، توهین به مقدساتش، مانند توهین به عزیزترین کسان اوست. این کار میتواند باعث احساس تحقیر، خشم، اندوه و انزوا شود. دانشآموزی را تصور کنید که نماد مذهبی روی گردنبندش در مدرسه مسخره شود. این احساس تحقیر میتواند بر تمرکز و روحیه او تأثیر بگذارد.
۲. ایجاد شکاف و دشمنی بین گروهها: وقتی یک گروه احساس کند باورهایش مورد حمله سیستماتیک قرار گرفته، به طرف مقابل بدبین میشود. این بدبینی میتواند به تنش اجتماعی، کاهش همکاری و در موارد شدید، به درگیریهای خشونتآمیز بینجامد.
۳. تضعیف اعتماد عمومی به رسانهها: رسانههایی که مرتکب توهین میشوند، اعتماد بخشی از جامعه را از دست میدهند. این مردم، آن رسانه را منبع معتبری نمیدانند و این به شکاف اطلاعاتی و گسترش شایعات دامن میزند.
۴. محدود شدن آزادی بیان برای همه: ممکن است به عنوان واکنش به توهینها، قوانین سختگیرانهای برای کنترل همه محتواها وضع شود. این قوانین شاید ناخواسته، فضای نقد و گفتوگوی سالم را نیز محدود کند.
راهحلهای عملی: چگونه میتوانیم محتوای محترمانه تولید کنیم؟
حفظ احترام به معنای سکوت یا کنار گذاشتن طنز و نقد نیست. بلکه به معنای مسئولیتپذیری در تولید محتواست. هرکدام از ما، چه به عنوان مدیر یک صفحه اینستاگرام، چه نویسنده یک وبلاگ یا بیننده یک محتوا، میتوانیم نقش ایفا کنیم.
برای تولیدکنندگان محتوا (رسانهها و کاربران عادی):
- تحقیق قبل از انتشار: قبل از استفاده از یک نماد، داستان یا اشاره مذهبی، کمی درباره اهمیت و حساسیت آن برای پیروان آن دین تحقیق کنیم. این کار مانند چک کردن معنی یک کلمه قبل از استفاده از آن در انشاست.
- رعایت مرز طنز و توهین: طنز باید متوجه قدرتها، رفتارهای نادرست یا پوچ باشد، نه اینکه به باورهای قلبی و شخصی افراد حمله کند. آیا شوخی ما به کسی آسیب روحی میزند؟
- گفتوگو و مشورت: اگر شک داریم، با افرادی که از آن دین یا فرهنگ اطلاعات دارند مشورت کنیم. داشتن یک مشاور حساسیتزدا برای رسانههای بزرگ ایده خوبی است.
- عذرخواهی صادقانه در صورت خطا: اگر ناخواسته مرتکب توهین شدیم، عذرخواهی سریع و صادقانه میتواند از گسترش آسیب جلوگیری کند.
برای مخاطبان (ما به عنوان دانشآموز و شهروند):
- انتقاد مؤدبانه: اگر محتوای توهینآمیزی دیدیم، میتوانیم با ادب به سازنده آن تذکر دهیم و احساسات جریحهدار شده را توضیح دهیم، نه با توهین متقابل.
- پرهیز از اشتراکگذاری محتوای توهینآمیز: با اشتراک نگذاشتن چنین مطالبی، از گسترش آن جلوگیری میکنیم. توجه نکردن به محتوای جنجالی، گاهی بهترین پاسخ است.
- تقویت سواد رسانهای: یاد بگیریم که چگونه محتوا را تحلیل کنیم، قصد پشت آن را بفهمیم و تحت تأثیر هیجانات کاذب قرار نگیریم.
پرسشهای مهم و اشتباهات رایج
پاسخ: خیر. آزادی بیان یک حق مهم است، اما مطلق نیست. همانطور که در آزادی بیان، حق توهین شخصی یا انتشار خبر کذب وجود ندارد، توهین به مقدسات جمعی نیز که باعث تحریک به خشونت یا ایجاد نفرت دستهجمعی میشود، معمولاً در قوانین کشورها محدود شده است. آزادی بیان همراه با مسئولیت است.
پاسخ: احترام گذاشتن به معتقدان یک دین، ربطی به اعتقاد شخصی شما ندارد. این احترام، در واقع احترام به حقوق و احساسات سایر انسانها است. همانطور که انتظار داریم دیگران به عقاید غیردینی ما احترام بگذارند، ما نیز متقابلاً این کار را انجام میدهیم. این اصل پایهای همزیستی مسالمتآمیز است.
پاسخ: نقد، بررسی عقاید، احکام یا عملکردهای یک دین با استدلال منطقی و محترمانه است. مثلاً گفتن «به نظر من این حکم دینی با فلان حق انسانی ناسازگار است». اما توهین، استفاده از الفاظ یا تصاویر تحقیرآمیز، مسخرهکننده و تهاجمی است که هدفش برانگیختن احساسات منفی و جریحهدار کردن عواطف است. مثل مسخره کردن شکل یک نماد مقدس در یک کاریکاتور زننده.
پاورقی
1UDHR (Universal Declaration of Human Rights): اعلامیه جهانی حقوق بشر - سندی بینالمللی که حقوق اساسی تمام انسانها را فهرست کرده است.
2Believers: معتقدان، باورمندان - کسانی که به یک دین یا مجموعهای از عقاید اعتقاد دارند.
3Absurd: پوچ، نامعقول - چیزی که برخلاف عقل و منطق باشد.
